کتاب عبادت و بندگی

نردبان بگذار تا دستت به شاخه بالای درخت برسد. هر گاه دستت به شاخه رسید، نردبان را بردار، آن‌گاه سقوط خواهی کرد؛ ازاین‌روست که پیامبران الهی و امامان معصوم: با اینکه به یقین رسیده بودند تا واپسین روزهای زندگی، دست از عبادت و بندگی برنداشتند؛ چون دست کشیدن از عبادت، موجب سقوط می‌شود.

«عبادت» در لغت به معنای اطاعت است؛ البته اطاعتی که همراه با خضوع باشد. اهل لغت، عبارت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» را در سوره حمد، این‌گونه ترجمه کرده‌اند: «اطاعت می‌کنیم، اطاعتی همراه با خضوع.»

هم‌چنین طریحی نیز با تأکید بر همین معنا، نمونه‌هایی از آیات قرآن را ارائه می‌دهد و می‌نویسد: «عبادت، نهایت خضوع و ذلّت است؛ به همین سبب جز برای خداوند، شایسته نیست.»

با بیانی دیگر می‌توان واژه عبادت را این‌گونه تعریف کرد: «عبادت به معنای بندگی خداست و بندگی خدا در صورتی محقق می‌شود که انسان آنچه را که خداوند متعال از او می‌خواهد، با فروتنی انجام دهد»؛ بنابراین آنچه در بحث عبادت اهمیت دارد، توجه به کیفیت عبادت است، نه کمیّت و کثرت آن؛ زیرا کثرت عبادت، ملاک اهمیت آن نیست؛ بلکه ملاک، ارزش عبادت و تأثیر آن است، اگر چه عبادت، اندک باشد؛ یعنی در حد انجام واجبات و ترک محرمات.

همین به جا آوردن واجبات حتی اگر بدون انجام مستحبات انجام شود، اگر از روی صداقت باشد، اثرات فراوانی دربردارد. برای روشن شدن موضوع صداقت در عبادت به حدیث زیبایی از امام  صادق اشاره می‌نماییم. مفضّل نقل می‌کند که امام صادق فرمود: «عمل اندکی که همراه با تقوا باشد، از عمل بسیاری که تقوا در آن نباشد، بهتر است.» مفضل می‌گوید گفتم: مگر می‌شود شخصی اعمال زیاد را بدون تقوا انجام دهد؟

فرمود: «آری. مانند اینکه شخص غذای خود را به دیگران اطعام کند و با همسایگانش مدارا کند، درِ خانه‌اش به روی دیگران باز باشد؛ ولی (با همه این اعمال) چون درِ کار حرام به رویش باز شود، بدان درآید. این عمل (زیاد) بدون تقواست؛ اما مرد دیگری هیچ‌یک از اعمال یاد شده را انجام نمی‌دهد؛ ولی اگر در برابر حرامی قرار بگیرد، آن را مرتکب نمی‌شود (این عمل کم باتقواست)»

خداوند متعال از ما ایمان و عمل صالح می‌خواهد و می‌فرماید: «سوگند به عصر (غلبه حق بر باطل) که واقعاً انسان دستخوشِ زیان است؛ مگر کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده و همدیگر را به حق سفارش و به شکیبایی توصیه کرده‌اند.»

بنابر روایتی که ذکر شد، پرهیز از حرام، از مصادیق مهم عمل صالح به شمار می‌آید و از این طریق انسان می‌تواند از خسران نجات یابد؛ چنان‌که علامه طباطبایی(ره) در تفسیر آیات سوره عصر چنین می‌نگارد: «جنس بشر، محکوم به خسران است و استثنا شدگان، افرادی هستند که به ایمان و اعمال صالح متصف باشند. چنین افرادی، ایمن از خسران‌اند.»

از دیدگاه اسلام، ایمان و عمل صالح، رابطه‌ای تنگاتنگ با یکدیگر دارند. ایمان، امری فکری و اعتقادی و عمل، همراه با حرکت ملموس فیزیکی است. ایمان بی‌عمل صالح و عمل صالح، بی‌ایمان پذیرفته نمی‌شود.

ایمان هرگاه همراه با عمل صالح شود، سبک زندگی مؤمنانه شکل می‌گیرد و این امر، مطلوب اسلام است که در قرآن و روایات به آن تأکید شده است؛ بنابراین انسان‌هایی که کارهای نیکو انجام می‌دهند؛ امّا ایمان ندارند یا اینکه می‌گویند دل انسان باید پاک باشد و به این بهانه از انجام عبادت و اعمال صالح فرار می‌کنند، در واقع سبکی برای زندگی خود انتخاب کرده‌اند که مؤمنانه نیست. تنها راه رسیدن به سبک زندگی مؤمنانه، ایمان توأم با عمل صالح است.