کتاب نحله‌ها، فرقه‌ها و نمادها

هر آیین و مکتبی که بخواهد خود را به دیگران معرفی کند، نماد و نشان‌هایی طراحی کرده آن را نشانه خود قرار می‌دهد تا هر زمان بخواهد معرفی گردد، این نشانه معرف آن باشد. در مقوله نحله‌ها و فرقه‌ها، هر گروه و فرقه‌ای برای خود نماد یا نمادهایی را معین می‌کند؛ بدین صورت که یا نمادی که از قبل وجود نداشته، طراحی و ایجاد می‌کند یا اینکه از نمادهای گذشتگان با نظر خود استفاده می‌کند. مثلاً در مبحث شیطان‌گرایی مدرن از نماد چشمی که از زمان مصر باستان بوده استفاده می‌کنند و فرقه جدید رام‌الله در ایران نمادی ساخته و به عنوان نشانه گروه بر روی کتاب‌ها و سایت‌های خود قرار می‌دهد. در این نوشتار سعی بر آن است تا نماد گروه‌ها و فرقه‌هایی که به‌نحوی در ایران فعالیت دارند، جمع‌آوری شده و توضیحات مورد نیاز در کنار آنان بیاید.

معناشناسی:
واژه نماد معادل سمبل (SYMBOL) است. این واژه در اصل یونانی (SYMBOLLEIN) بوده و از دو جزء SYM و BOLLEN تشکیل شده است. جزء اول به معنای «با هم» و جزء دوم به معنای «انداختن»، «ریختن» و «گذاشتن» می‌باشد. پس کلمه (SYMBOLLEIN) به معنای «با هم انداختن»، «با هم ریختن» و «با هم گذاشتن» می‌آید. اما کلمه SYMBOL در یونانی از ریشه‌های مزبور آمده و به معنای «نشانه» و «علامت» می‌باشد.

اصطلاح‌شناسی:
واژه نماد چند واژه مشابه دارد که از نظر اصطلاح‌شناسی با یکدیگر متفاوتند:

• نشان (SIGN) تصویری ملموس است که به صورت قراردادی بر یک اندیشه یا موجودیت مادی یا اخلاقی دلالت دارد: پرچم ← افتخار یک کشور

• خاصه تصوری است که علامتی مشخص از یک معنا یا مفهوم باشد: بال ← نیروی هوایی، چرخ ← سازمان حمل و نقل، ترازو ← عدالت

• حکایت (STORY) داستان یا افسانه‌ای است که حاوی پیام اخلاقی می‌باشد، مانند حکایات گلستان، بوستان و مثنوی

• نماد (SYMBOL) تصور یا مفهومی است که نشان‌دهنده یک آموزه اساسی یا یک مکتب باشد: 666 ← شیطان‌پرستی

ویژگی‌ها:
نمادها دارای ویژگی‌های متعددی هستند که از این طریق با مفاهیم مشابه متمایز می‌شوند:

• در نماد میان دالّ و مدلول همگونی کامل وجود دارد برخلاف واژه‌های مشابه مثل خنده ← درد

• نماد سرشار از تأثیرگذاری و پویایی است

• نماد معمولاً ورای شعائر مذهبی است

• نماد معمولاً ناظر به معانی روحانی و ماورائی است

• نماد بیشتر ناظر به یک مکتب به کار می‌رود

• نماد ذهن را با عینیت پیوند می‌زند

• نمادها نیازمند رمزگشایی‌اند و این یکی از وجوه جذابیت آنهاست

• هیچ نمادی پوچ نیست بلکه حاوی معنا یا معانی متعدد است

• در نماد پدیده تراکم وجود دارد؛ یعنی گاهی یک نماد بیشتر از یک مدلول را نشان می‌دهد: جام واژگون ← آسمان، امنیت و حمایت و فرازانگی

• نمادها معمولاً چند بعد دارند: نشان دادن ارتباط آسمان با زمین در جام واژگون

• نمادها پدیده تاریخ‌مندند

• نمادها حساس‌اند و گاهی با تغییری جزئی معنای آنها دگرگون می‌شود: چرخ روی کلاه یک کارگر ← کارگر راه‌آهن، چرخ با خورشید ← سلسله مقدرات یا اسطوره‌های جاودانه

• در نمادها عنصر زیبایی‌شناختی نقش جدی دارد

کاربردها:
نمادها دارای کاربردها و نقش‌های مختلفی می‌باشند:

• نماد وظیفه اکتشاف را بر عهده دارد؛ هرگاه با نمادی مواجه می‌شویم، ما را به سوی جهان‌های ناشناخته دعوت می‌کند و از ما می‌خواهد آن را رمزگشایی کنیم

• نماد یک جانشین است؛ به جای اینکه از موجودیتی عینی یا یک آموزه یا یک مکتب نام ببریم، آن را از طریق نماد آشکار می‌کنیم

• نماد یک زبان جهانی است و همه بشریت را با یک آموزه یا مکتب آشنا می‌کند و نقطه تلاقی فرهنگ‌هاست

• نمادها زنده‌اند و برای همیشه پیام‌های خود را حفظ می‌کنند

• نمادها پیشانی یک مکتب هستند؛ هر مکتبی بخواهد در کشوری وارد شود نخست از طریق نمادها ورود پیدا می‌کند

نظریه‌پردازها و منابع:
مهمترین نظریه‌پردازهای نمادگرایی عبارتند از: هنری کربن، باشلار، فروید، میرچا الیاده و لوی استراوس. اما مهمترین نظریه‌پرداز نمادگرایی کارل گوستاو یونگ می‌باشد.
اهم منابع عبارتند از:

• ژان شوالیه و آلن گربران، فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضائلی

• خوان ادواردو سرلو، فرهنگ نمادها، ترجمه مهرانگیز اوحدی

• جان هلینز، فرهنگ نگاره‌های نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی

• میرندا بروس میت‌فورد، فرهنگ مصور نمادها و نشانه‌ها در جهان، ترجمه ابوالقاسم دادور و زهرا تاران

• جی. سی. کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ملیحه کرباسیان