بحران آب در ایران | مصرف آب از دیدگاه اسلام
شرایط بحران آب در ایران
بر اساس دادههای رسمی، از دههها پیش تا کنون، کشور با افت جدّی ذخایر آب زیرزمینی روبهروست: مثلاً نرخ تجدید سفرههای زیرزمینی ایران از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۷ به حدود «-۳٫۸ میلیمتر در سال» کاهش یافته است.
در گزارش دیگری آمده است که امکان دارد در سالهای آتی سرانه آب تجدیدپذیر برای هر ایرانی به کمتر از ۵۰۰ مترمکعب برسد — سطحی که «کمبود مطلق آب» تلقی میشود.
همچنین، توزیع بارشها در ایران نامتوازن است: بیش از ۷۵٪ بارشها در بخش اندکی از کشور رخ میدهد و بقیه مناطق یا بسیار کم بارشاند یا بارشهایشان نامنظم است.
این همه یعنی: ما در نقطهای قرار گرفتهایم که منابع آب به سرعت با رشد تقاضا، تغییر اقلیم و مصرف ناپایدار در معرض تهدیدند.
عوامل بحران آب
برای آنکه بتوانیم راهحل بیابیم، باید بدانیم بحران آب از کجا آمده است. در ادامه به کلیدیترین عوامل اشاره میکنم.
تغییرات اقلیمی و خشکسالی
تابستانهای گرمتر، بارش کمتر، تبخیر شدیدتر: این مجموعه، دستبهدست دادهاند تا مقدار آب قابل استفاده کاهش یابد. گزارشها نشان میدهند که ایران در سالهای اخیر با خشکسالیهای پیدرپی مواجه بوده و کاهش بارش یکی از شاخصهای مهم این بحران است.
بهعلاوه، زمانی که نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی کاهش یابد و ذخیرهسازی طبیعی دچار اختلال شود، بازسازی منابع آب بهمراتب مشکلتر خواهد شد.
برداشت بیرویه و افت سفرههای زیرزمینی
یکی از مهمترین عوامل بحران آب ایران در این روزها، برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی است. هنگامی که چاهها عمیقتر میشوند، آب سریعتر استخراج میشود و زمان تجدید آن وجود ندارد. برخی منابع تخمین زدهاند که ایران در مجموع بین ۱۵۰ تا ۳۵۰ میلیارد متر مکعب از سفرههای آب زیرزمینی خود را بیش از حد برداشت کرده است.
این وضعیت نه تنها کاهش مقدار آب را در پی دارد، بلکه باعث مشکلاتی مانند نشست زمین، کاهش کیفیت آب، و بههمریختن توازنبومشناختی خواهد شد.
مصرف غالب در کشاورزی و بهرهوری پایین
در ایران بخش کشاورزی بخش بزرگی از مصرف آب را به خود اختصاص داده است؛ اما بهرهوری آن نسبت به پتانسیل موجود پایین است. یکی از گزارشها میگوید که با وجود اینکه تنها حدود ۱۲٪ از زمینهای کشور زیر کشت هستند، حدود ۹۳٪ از کل مصرف آب را بخش کشاورزی به خود اختصاص داده است.
این بدان معناست که آب زیادی برای تولید محصولات کشاورزی مصرف میشود، در حالی که بازدهی آن بهاندازهٔ مطلوب نیست و بسیاری از این کشتها ممکن است در مناطق کمآب انجام شوند.
مدیریت نامطلوب منابع و سیاستگذاری ناپایدار
مدیریت منابع آب، از طراحی سیاستها تا اجرا، نقش بسیار مهمی دارد. در ایران گزارشها حاکیاند که ضعف حکمرانی، نبود هماهنگی بین بخشهای مختلف، تخصیص ناعادلانه یا ناکارآمد منابع، و گاهی انکار واقعیتها، بحران آب را تشدید کردهاند.
به بیان دیگر، بخشی از بحران را نمیتوان صرفاً به طبیعت یا مصرف نسبت داد — بلکه به نظام تصمیمگیری و اجرای سیاستها نیز مربوط میشود.
افزایش تقاضا و رشد شهرنشینی
رشد جمعیت، مهاجرت از روستا به شهر، تغییر سبک زندگی، گسترش صنایع و توسعه شهری، همه باعث شده تقاضای آب افزایش یابد. در حالی که منابع ثابت یا حتی کاهش یافتهاند، این افزایش تقاضا فشار را بیشتر کرده است.
ترکیب همه این عوامل، شرایطی به وجود آورده که امروز بحران آب در ایران بهعنوان یکی از جدیترین چالشهای ملی مطرح است.
راهکارها
اما امید هست، اگر اراده و اقدام وجود داشته باشد. در ادامه چند راهکار عملی برای مدیریت بحران آب در ایران پیشنهاد میکنم.
افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی
یکی از مهمترین راهها، افزایش کارایی مصرف آب در کشاورزی است. استفاده از روشهای نوین آبیاری مانند آبیاری قطرهای، تحت فشار، کاهش کشتهای پرآببر در مناطق کمآب، و ترویج محصولات مقاوم به خشکی، میتواند مصرف را بسیار کاهش دهد.
همچنین بازآموزی کشاورزان، بهکارگیری دانش فنی و تجارب موفق، و طراحی طرحهای حمایتی برای کشاورزی کمآب، ضروری است.
بازسازی منابع زیرزمینی و ذخیرهسازی
میتوان با افزایش نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی، تغذیه مصنوعی سفرهها، کنترل برداشتها، و مدیریت جامع منابع آب زیرزمینی، گام برداشت. همچنین، استفاده از آب پساب تصفیهشده برای مصارف کماهمیتتر، کاهش فشار بر منابع اصلی را ممکن میسازد.
بازچرخانی آب و بهینهسازی شبکه توزیع
اصلاح شبکههای آب شهری برای کاهش هدررفت، بازچرخانی آب فاضلاب شهری یا صنعتی برای مصارف کشاورزی یا فضای سبز، و تشویق به استفاده از تجهیزات کممصرف آب در منازل و صنایع — همه اینها اقدامات مؤثری هستند.
اصلاح سیاستگذاری و مدیریت کلان
اجرای سیاستهای بلندمدت و منطقهای، اعمال تعرفههای مناسب و تشویقی برای کاهش مصرف، توسعه پایش منابع آب با استفاده از فناوریهای نوین، شفافسازی دادهها، و مشارکت عمومی میتواند تحول ایجاد کند. مثلاً نیاز است سیاستها متناسب با شرایط هر استان طراحی شود.
همچنین، فرهنگسازی عمومی و ارتقای آگاهی شهروندان دربارهٔ اهمیت آب، نقش بسیار مهمی دارد.
تغییر رفتار مصرفی و فرهنگ عمومی
هر فرد میتواند سهم خود را ایفا کند: بستن شیر آب پس از استفاده، تعمیر نشتها، استفاده از دوشهای کممصرف، کاهش زمان دوش گرفتن، استفاده از ماشین ظرفشویی/لباسشویی با ظرفیت کامل، همه اینها اگر در مقیاس گسترده اجرا شوند، تأثیرگذار خواهند بود.
همچنین اجرای کمپینهای عمومی، آموزش در مدارس، مشارکت رسانهها، ایجاد مسابقات یا تشویقها برای کاهش مصرف، میتواند رفتارها را تغییر دهد.
الگوی مصرف آب از دیدگاه اسلام
در کنار راهکارهای فنی و مدیریتی، نگاه معنوی و اخلاقی نیز نقش قابلتأملی دارد. در آموزههای اسلامی، آب نه فقط یک کالای اقتصادی، بلکه نعمتی الهی، امانتی در دست انسان، و وسیلهای برای زندگی و پاکی است.
آب بهعنوان نعمتی الهی
در قرآن کریم، خداوند میفرماید: «وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ» («هر چیز زنده ای را از آب آفریدیم») — این آیه نشان میدهد که آب نه صرفاً برای نوشیدن یا کشاورزی، بلکه اساس زندگی است.
از این منظر، مصرف آب، باید با احترام، آگاهی و به دور از اسراف باشد.
منع اسراف و هدررفت آب
چنین نقل شده است که: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از راهی عبور می کرد، یکی از یارانش بنام سعد مشغول وضو گرفتن بود و آب زیادی می ریخت. فرمود: چرا اسراف می کنی ای سعد؟ عرض کرد: آیا در آب وضو نیز اسراف است؟ فرمودند: آری. حتی اگر کنار رودخانهای روان باشی». تفسير نمونه، ج 12، ص 87
الگوی عملی مصرف آب در زندگی روزمره
از منظر اسلامی، انسان باید مصرف خود را در حد نیاز و معتدل نگه دارد، حقوق دیگران را در منابع طبیعی رعایت نماید، و به نسلهای آینده نیز توجه کند. در منازل، مساجد، مدارس و اماکن عمومی میتوان آموزش داد که آب را هدر ندهند، شیرهای آب را بلافاصله پس از استفاده ببندند، نشتها را بهسرعت تعمیر کنند، و استفاده از وسایل کممصرف را بهعنوان یک وظیفه اخلاقی در نظر بگیرند.
نتیجهگیری
بحران آب در ایران، نه یک هشدار موقتی، بلکه نتیجهٔ انباشتهٔ شرایطی است که از دههها پیش فراهم شده است: تغییر اقلیم، برداشت بیرویه، مصرف ناپایدار، و مدیریت نامطلوب. اگر بخواهیم این بحران را بشکنیم، باید در سه بُعد حرکت کنیم: بُعد فنی (افزایش کارایی، ذخیرهسازی، بازچرخانی)، بُعد مدیریتی (سیاستگذاری، هماهنگی، داده و فناوری)، و بُعد فرهنگی و اخلاقی (تغییر رفتار فردی و نگاه معنوی به آب).
آموزههای اسلام ما را فرامیخوانند تا آب را نه فقط بهعنوان یک کالا، بلکه بهعنوان نعمتی الهی و امانتی در دست خود ببینیم؛ تا مصرفمان را تعدیل کنیم، اسراف نکنیم، و سهم آیندگان را هم مد نظر قرار دهیم.
اگر هر یک از ما – حتی با قدمهای کوچک – سهمی در مصرف بهینه آب ایفا کند، میتوانیم از شرایط بحران آب عبور کنیم.
منابع و لینکهای مرتبط
“Water scarcity in Iran” – Wikipedia. link
“A thirsty reality: Iran’s dire water situation” – Atlantic Council. link
“Water stress and political tensions in Iran” – Climate-Diplomacy. link
“Water Conservation in Islamic Teachings” – EcoMENA. link
“The Importance of Water Conservation in Islam” – WuduCup. link
“Is there any hadith which speaks of extravagance in using water?” – IslamQA. link
مقالات بیشتر از انتشارات تیماس link
