مجموعه 4 جلدی راز ثروت

ما در جهانی زندگی می‌کنیم که رسانه‌ها هر روز کاستی‌ها را به‌رخ می‌کشند. در کنار خود، نیازمندان و فقرای بسیاری را مشاهده می‌کنیم. نیازهای بشر روزبه‌روز در حال افزایش و منابع زمین، پیوسته در حال کاهش است. محصولات کشاورزی، دیگر پاسخ‌گوی جمعیت انسانی نیستند. بسیاری بر این باورند که طبیعت در اعطای ثروت بخیل است و محرومیت، سراسر جهان را فرا گرفته است.

در این میان، پرسش‌هایی مطرح می‌شود: آیا زمین و نظام آفرینش، محرومیت را برای انسان به ارمغان آورده‌اند؟ آیا منابع طبیعی در برابر نیازهای گسترده انسان، دچار کمبود هستند؟ آیا محصولات و امکانات جهان برای داشتن زندگی مطلوب کافی نیستند؟ یا اینکه باید زاویه دید خود را نسبت به هستی تغییر دهیم و به عالم، نگاهی نو بیفکنیم؟

مسئله اساسی این است: «کاستی یا فراوانی؟ کمیابی یا وفور؟»
آیا ثروت، نیکوست یا ناپسند؟ دو مفهومی که هر مکتب اجتماعی، از جمله اسلام، به آن‌ها نظر دارد، «فقر» و «غنا» هستند. اگر دیدگاه دین دربارهٔ ثروت، نگاهی منفی و نکوهشی باشد و اسلام، غنا را امری ناپسند بداند، طبیعی است که رفتار اقتصادی حکومت اسلامی و نیز رفتار اجتماعی مسلمانان، متناسب با این دیدگاه شکل خواهد گرفت. اما اگر دین، ثروت را ستایش کند و فقر را عنصری نکوهیده و مذموم بداند، در آن صورت نیز رفتارها هماهنگ با همان دیدگاه، متفاوت خواهند بود.

یک جامعه فقیر با مشکلات فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ در حالی‌ که جامعه‌ای که موفق به رفع فقر و محرومیت شود، می‌تواند از بار بیماری‌های فرهنگی و روانی بکاهد و زمینه شکوفایی استعدادها را فراهم سازد.

ثروت همواره با زشتی‌ها و زیبایی‌هایی همراه بوده است، همان‌گونه که فقر نیز با رنج‌ها و ارزش‌هایی متنوع، هم‌نشین است.

به هر تقدیر، این پرسش همچنان باقی است:
پول، امری پسندیده است یا ناپسند؟
ثروت، باارزش است یا بی‌ارزش؟
آیا باید به انسان ثروتمند با نگاهی مثبت نگریست یا منفی؟
فقر، نکوهیده است یا زیبا؟

خداوند جهان را آفرید و روزیِ جهانیان را تضمین نمود. تمام اجزای جهان هستی، مستقیم یا غیرمستقیم، رزق خویش را از تدبیرکنندهٔ عالم دریافت می‌کنند. خداوند روزی را به‌صورتی آسان در دسترس همگان قرار داد و آن‌چنان سازوکار عالم را آفرید که هر کسی نعمتی داشته باشد و هر نعمتی در اختیار کسی باشد.

رزق‌های خداوند، پاک و بیکران‌اند و هر کس می‌تواند از آن به میزان نیاز بهره‌مند شود. رزق خدا هرگز پایان نمی‌پذیرد و نمی‌توان پایانی برای آن متصور شد. همگان از روزیِ خداوند بهره می‌برند و آنچه دارند، رزقی است که پروردگار به آنان عطا کرده است.

ماجرای رزق‌رسانی خداوند، زیبا و دل‌نشین است و ابعادی دارد که می‌توان آن را آشکار ساخت تا جنبه‌های بیشتری از مسئلهٔ بخشش، شکوفا گردد.

حقیقت آن است که بسیاری از اموری که در قرآن آمده، دارای عرفان است. به‌عبارت‌دیگر، بر اساس نگاه قرآنی می‌توان از «عرفانِ مضاف» سخن گفت؛ نظیر عرفانِ آب، عرفانِ خاک، عرفانِ زمین، عرفانِ مورچه و عرفانِ انسان. یکی از مواردی که دارای عرفان می‌باشد، «عرفانِ پول» است.

حال اگر سخن از عرفانِ پول است، این امر بدین معنا است که اولاً باید در صدد بود تا معرفتی عمیق در باب پول پیدا کرد، معرفتی که به‌سادگی برای همگان آشکار نگردد و گاه بر آن گرد غفلت نشسته است؛ ثانیاً، معرفت نسبت به پول باید به‌گونه‌ای باشد که برای انسان کدورت و حجاب در پی نداشته باشد، صفات بشری را از او گرفته، صفات روحانی را جایگزین کند و سبب شود برای انسان سلوک و صعودی فراهم گردد؛ و ثالثاً، پول وسیله‌ای گردد تا آدمی را به سمت خدا بالا برد و ادراک و احساس نسبت به حضور حق برای آدمی به ارمغان آورد.

انسانِ خوب از هر سنگ و چوبی برای خود نردبان صعود می‌سازد.

گفتنی است که درباره پول از زوایای مختلف اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی می‌توان سخن گفت. ابعاد مذکور در باب پول مدنظر نیست. در این مجال به پول از دریچه معنویت نگریسته شده است. واقعیت آن است که پول بعد معنوی هم دارد و می‌توان با آن «سیر و سلوک» کرد. البته این حکم اختصاص به پول ندارد. به‌طور کلی می‌توان گفت هر آنچه در این جهان است، می‌تواند هم وسیله صعود باشد هم ابزاری برای سقوط؛ بسته به اینکه انسان از آن پدیده چگونه استفاده کند.

این، نحوه استفاده انسان‌ها است که به امکانات این جهان هویت می‌بخشد. بدین معنا که هر شیء در این جهان می‌تواند «نقمت» یا «نعمت» باشد. اگر آدمی از پدیده‌های دنیوی در راستای رضایت خدا بهره برد و از آن‌ها آنگونه استفاده کند که خالقشان می‌خواهد، آن اَمر دنیوی نعمت خواهد بود، والا نقمت است. پول هم از این قاعده مستثنی نیست. می‌توان با پول برای خود، ابدیت نورانی ساخت و می‌توان ثروت را تبدیل به چاهِ ویل نمود.
حال اگر در صدد کشف رابطه پول و معنویت برآییم، احکام و اوصافی برای پول به دست می‌آید. مجموعه احکام و اوصاف مزبور را می‌توان «عرفانِ پول» نامید.

از آن‌جا که مسئله بخشش ارتباط مستقیم با مسئله ثروت یا مسئله فقر و غنا دارد، مناسب است جایگاه آن بررسی گردد. سؤال اصلی که مطرح است این است که آیا ثروت خوب است یا بد؟ دو مفهومی که هر مکتب اجتماعی، از جمله اسلام، به آن نظر دارد، فقر و غنا می‌باشد. اگر دیدگاه دین درباره ثروت، مذمت باشد و اسلام غنا را امری پلید بداند، طبعاً رفتار اقتصادی حکومت اسلامی و نیز رفتار اجتماعی مسلمانان متناسب با این دیدگاه شکل می‌گیرد. و در صورتی که دین، ثروت را ستایش کرده و فقر را عنصری نکوهیده و پلید معرفی کند، رفتارها هماهنگ با آن، متفاوت خواهند شد.

یک جامعه فقیر با مشکلات عدیده‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کند، درحالی‌که جامعه‌ای که فقر و محرومیت را برطرف کرده باشد، می‌تواند از بیماری‌های فرهنگی و روانی بکاهد و استعدادها را شکوفا سازد. ثروت همیشه با زشتی‌ها و زیبایی‌های متعددی همراه بوده، چنان‌که فقر را نیز آلام و ارزش‌های متنوعی همراهی می‌کند.

به هر تقدیر، سؤال این است که پول، امری پسندیده است یا ناپسند؟ ثروت باارزش است یا فاقد ارزش؟ باید به انسان ثروتمند نگاه مثبت داشت یا منفی؟ فقر نکوهیده است یا زیبا؟ مراجعه به متون دینی، ما را با مضامین متنوعی مواجه می‌سازد. اما قبل از بررسی متون دینی، لازم است نگاهی به معنای فقر داشته باشیم تا فقری که مورد ارزیابی است، دقیقاً مشخص گردد.