کتاب الگوی مطلوب فراغت و تفریح

فراغت به‌عنوان ظرف زمانی فارغ از هر نوع فعالیت و مأموریت الزامی و متعیّن، بخشی از فرصت زمانی و سرمایه وقتی نامعین و سیال هر فرد است که معمولاً به تبع وضعیت‌ها و موقعیت‌های مختلف شخصی، شرایط، امکانات، فرصت‌ها و محدودیت‌های محیطی پوشش می‌یابد. کمیت این مقطع و نحوه بهره‌برداری از آن همواره – به ویژه تا قبل از تحولات ناشی از انقلاب صنعتی – به تبع کار و اشتغال رسمی و اجتناب‌ناپذیر فرد تعیّن می‌یافت.

این مقطع معمولاً به مجموعه‌ای از اشتغالات اختیاری، گزینشی، غیرانتفاعی، تفننی و تفریحی با هدف نشاط‌آفرینی، ملالت‌زدایی، تجدید قوا و کسب آمادگی ذهنی و جسمی بیشتر برای انجام هر چه بهتر کار و تلاش، تخصیص می‌یابد. تقارن ظرف و مظروف باعث شده تا واژه «فراغت» غالباً به دو معنا به کار رود: زمان فارغ از هر نوع وظیفه الزامی و مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و اشتغالات سرگرم‌کننده، تفریحی و تفننی (با ویژگی‌ها و مختصات معین) که معمولاً در این ظرف زمانی مورد توجه قرار می‌گیرند.

«فراغت» چه به‌عنوان ظرف زمانی و چه مظروف‌های تفننی آن، به دلیل تنوع ابعاد از زوایای مختلفی مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته یا سزاوار بررسی است. از جمله این ابعاد توجه به قواعد، معیارها، هنجارها، دستورالعمل‌ها و مقرراتی است که با الهام از منابع معتبر فرهنگی و اجتماعی استنتاج و در قالب منشورهایی خاص، رفتار کنش‌گران را در مقام عمل و ارضای این نیاز، هدایت و راهبری می‌کند.

ادیان الهی از جمله اسلام، به اقتضای جایگاه ارزشی، ظرفیت‌های آموزه‌ای، رسالت و مأموریت، به این بخش یعنی جنبه‌های ارزشی، هنجاری، توصیه‌ای و تجویزی موضوع فراغت و ملزومات آن، عطف توجه جدی کرده‌اند و به تبع رسالت کلان خویش در هدایت و ارشاد بشر به سعادت و کمال غایی، یادآوری‌ها و رهنمودهای حکیمانه‌ای درباره نحوه بهره‌گیری از لحظات معدود و گذرای عمر، از جمله فرصت‌های فراغتی، فراروی بشر نهاده‌اند.

این نوشتار در صدد است تا اصول کلی و قواعد عام هنجاری ناظر به این حوزه را با رویکردی درون‌متنی از منابع اسلامی استنباط کند. از این رو، سؤال اصلی این است که: الگوی مطلوب گذران فراغت از دید اسلام به مثابه یک دین، چیست؟ به بیان دیگر، بایدها و نبایدهای اسلام مشخصاً با رویکرد فقهی و اخلاقی، در حوزه فراغت (نحوه گذران فرصت‌های فراغتی یا اشتغال به فعالیت‌های فراغتی و تفریحی) کدام‌اند؟ روش مطالعه در بخش گردآوری اطلاعات، اسنادی و در بخش تحلیل و اثبات مدعا، تفهّمی، عقلی و استنباطی است.

نوشتار حاضر متضمن چهار فصل است:

• فصل اول: مفاهیم و نظریه‌ها

• فصل دوم: فراغت و تفریح از دیدگاه اسلام (بررسی منابع اصلی و اولی یعنی آیات و روایات)

• فصل سوم: فراغت و تفریح از دیدگاه اسلام (بررسی منابع ثانوی و مکمل)

• فصل چهارم: جمع‌بندی، نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادات

برخی اطلاعات تکمیلی نیز در پایان به‌عنوان پیوست ضمیمه شده است.