کتاب مجموعه مقالات سبک زندگی، جلد سوم

اصطلاح سبک زندگی از جمله اصطلاحاتی است که به طور چشمگیر در حوزه علوم اجتماعی، روانشناسی و زیرشاخه‌های آن‌ها به کار می‌رود. این مفهوم که در واقع برای تشریح وضعیت زندگی انسان در همه ابعاد آن نضج یافته است، در حوزه‌های مختلف علوم انسانی به وفور مورد استفاده قرار می‌گیرد و دامنه کاربرد آن چنان گسترده شده است که امروزه برخی از اندیشمندان ایده جایگزینی این مفهوم به جای برخی از مفاهیم مرسوم و سنتی را مطرح می‌سازند.

مفهوم سبک زندگی با مجموعه قابل‌توجهی از مفاهیمی همچون فرهنگ، منزلت، رفتار، سلیقه و مد پیوندی ناگسستنی دارد و گستره آن تمامی ابعاد فردی و اجتماعی آدمی را دربرمی‌گیرد. به باور برخی، سبک زندگی در دامان علوم انسانی غربی سربرآورده و بالغ شده است. فارغ از داوری در این باب، آنچه مهم است دنبال کردن نحوه پدیدآیی این مفهوم، پیشینه آن، رهیافته‌های مختلف به سبک زندگی و مفاهیم و حوزه‌های همبسته با آن در علوم ناظر به این مبحث است. این مهم بدون مطالعه آثار صاحب‌نظران و اندیشمندان این حوزه میسر نخواهد شد.

از آنجا که موضوع سبک زندگی به‌مثابه موضوعی آکادمیک در کشور ما عمر چندانی ندارد و زمینه دسترسی به مجموعه نسبتا جامعی از آثار اصلی ناظر به این حوزه چندان هموار نیست، ضرورت معرفی تعدادی از آن‌ها احساس می‌شد. بر این اساس، پس از تتبع فراگیر و شناسایی منابع اصلی حوزه سبک زندگی، آثاری از آن انتخاب و پروژه ترجمه آن‌ها در دستور کار گروه سبک زندگی پژوهشکده سبک زندگی قرار گرفت. ماحصل تلاش‌های صورت گرفته، پیش‌تر در قالب دو جلد منتشر شد و جلد سوم از این مجموعه، حاوی شش اثر از چهره‌های شاخص در حوزه علوم اجتماعی و روانشناسی، با هدف معرفی محوری‌ترین مؤلفه‌های مربوط به سبک زندگی گردآوری شده است که در ادامه مروری بر آن‌ها خواهیم داشت.

۱. مفهوم‌پردازی روانشناسی سبک زندگی؛ کاترین ثیرلوی و دومینیک آپتون: پژوهشگران حوزه روانشناسی. در این اثر، مفهوم سبک زندگی و تأثیر عوامل متنوع جمعیت‌شناختی بر آن بررسی شده است. هدف نویسندگان وارسی این مسئله است که آیا تمرکز نخست‌وزیر، دولت، سیاستگذاران، کارمندان دولت و متخصصان مراقبت از سلامت بر سبک زندگی امری موجّه و ضروری است یا نه. پرسش آن‌ها این است که روانشناسان و متخصصان حوزه سلامت چگونه می‌توانند با «افزایش فشار» بر خدمات‌رسانی سلامتی مواجه شوند؟ نویسندگان با برشمردن بیماری‌های عمده سبک زندگی، تعریفی از سبک‌های زندگی سلامت‌محور و روانشناسی سبک زندگی ارائه می‌دهند و در ادامه به بررسی نقش عوامل خطرزا در مدل سبک زندگی مربوط به بیماری می‌پردازند. از دیدگاه ایشان، ابزار سنجی مقبولی به‌عنوان یک «استاندارد طلایی» برای هیچ‌یک از رفتارهای سبک زندگی وجود ندارد.

۲. سبک‌های زندگی و هویت‌ها، کن رابرتز: استاد جامعه‌شناسی در دانشگاه لیورپول و چستر. این نوشتار با تعریف و گونه‌شناسی‌ها آغاز می‌شود و بدین موضوع اشاره دارد که از دوران ما کس و بر به این سو در جامعه‌شناسی، تمایز طبقات شغلی از گروه‌های منزلت (که مبتنی بر سبک‌های خاصی از زندگی هستند) موضوعی عادی انگاشته می‌شود. رابرتز در ادامه خاطرنشان می‌سازد که تضعیف تقسیمات و ساختارهای اجتماعی قدیمی‌تر این نیاز را در افراد و گروه‌ها پدید آورده است که به منابع دیگری برای هویت‌سازی متوسل شوند. در این میان از فراغت به‌عنوان منبعی هویت‌بخش سخن به میان می‌آید و درباره نقش آن بحث و بر این نکته تأکید می‌شود که درباره نقش فراغت نباید اغراق کرد. از منظر نویسنده این نقش نه به زیان نشانگرهای قدیمی‌تر اجتماعی همچون مشاغل، سن و جنسیت بلکه در ترکیب با آن‌ها صورت می‌گیرد.

۳. سبک زندگی و فرهنگ مصرفی، مایک فدرستون: جامعه‌شناس انگلیسی. طبق تحلیل فدرستون، امروزه «سبک زندگی» بین فردیت، خودبیانگری و خودآگاهی سبک‌شناختی پیوند برقرار می‌کند. از این منظر، همه رفتارهای فرد، اعم از لباسی که می‌پوشد، سخنی که بر زبان می‌راند، اوقات فراغتش، غذا و نوشیدنی که برای صرف کردن انتخاب می‌کند، خانه‌اش، اتومبیلش، کارهایی که در تعطیلات انجام می‌دهد و غیره، همگی باید به‌عنوان نشانه‌های فردیت، سلیقه و مفهوم سبک‌دارنده یا مصرف‌کننده به‌شمار آیند. هدف از به‌کارگیری اصطلاح فرهنگ مصرفی نیز تأکید بر این موضوع است که دنیای کالا و اصول ساختارمندی برای درک جامعۀ معاصر، اهمیت اساسی دارند. علاوه بر این، هنگام سخن درباره اقتصاد کالاهای فرهنگی، اشاره به رویکرد بوردیو مبتنی بر تصدیق خودگردانی اعمال خاصی است که باید به لحاظ پویایی درونی، اصول و فرایندهای سازماندهی درک شود که در زمینۀ خاصی ایفای نقش می‌کند و به‌گونه‌ای عمل می‌کند که با اقتصاد همتراز است. فدرستون برای اینکه به این رویکرد به‌طور عینی‌تر بپردازد و تحلیلی از سبک‌های زندگی به دست دهد، کتاب «تمایز» بوردیو را به‌عنوان محور بحث خود قرار می‌دهد.

۴. فراغت، سبک زندگی و ساخت جایگاه اجتماعی، درک وین، جامعه‌شناس. نویسنده در این مقاله به تحلیل پاره‌ای از طبقه متوسط می‌پردازد. او برای این کار تلاش کرده است تا برخی از دیدگاه‌های بوردیو در کتاب «تمایز» و نیز نظرات فدرستون در تحلیل پست‌مدرنیسم را صورت‌بندی کند. وین درصدد بیان این مطلب است که می‌توان طبقه متوسط نوظهور را با توجه به میزان تملک سرمایه فرهنگی و اقتصادی، متمایز کرد و یکی از ویژگی‌های بارز این سرمایه، فعالیت‌هایی است که این گروه در فراغت انجام می‌دهند. بدین ترتیب، او فعالیت‌های فراغتی طبقه‌های متوسط جدید را بررسی می‌کند. این بررسی بر اساس مطالعات قوم‌نگاری و موردپژوهی درباره ساکنانی است که در یک مجتمع مسکونی خصوصی زندگی می‌کنند و خود مجتمع دارای امکانات فراغتی است.

۵. سبک‌های زندگی و جایگاه اجتماعی، لوئیجی برزانو و کارلو جنوا: پژوهشگر ایتالیایی در دپارتمان «فرهنگ‌ها، سیاست و جامعه» در دانشگاه تورین. در این مقاله، سبک زندگی به‌منزله جلوه‌ای از جایگاه اجتماعی قلمداد می‌شود و نویسندگان مروری بر دیدگاه‌های اندیشمندانی همچون وبلن، وبر، زیمل و بوردیو و تفسیر آن‌ها از سبک زندگی انجام می‌دهند. بحث محوری وبلن به رابطۀ سبک زندگی و مصرف خودنمایانه مربوط می‌شود و دیدگاه او حول محور رقابت بسط پیدا می‌کند. وبر سبک زندگی را به‌مثابه فرمی اجتماعی می‌داند که اعتبار اجتماعی یک گروه منزلتی را نشان می‌دهد. مارکس تمایزه‌های منزلتی را وابسته به تقسیمات طبقاتی می‌داند و سبک‌های زندگی به‌طور کلی، اشکالی از رفتار برآمده از انتخاب‌های فردی است. سبک‌های زندگی از دیدگاه زیمل نقش دوگانه «ترکیب گروه و توصیف آن» را ایفا می‌کنند و بالاخره، سبک زندگی از دیدگاه بوردیو مجموعه‌ای از ذائقه‌ها، باورها و کنش‌های نظام‌مند است که در میدان‌های مختلف اجتماعی بر اساس سرمایه در اختیار و عادتواره‌های عاملان شکل می‌گیرد و یک طبقه یا بخشی از یک طبقه معین را از طبقات دیگر متمایز می‌کند.

۶. دیدگاه‌های ناظر به فرهنگ مصرف‌کننده، مایک فدرستون، جامعه‌شناس انگلیسی. نویسنده در این نوشتار به بررسی سه تفسیر درباره فرهنگ مصرف‌کننده پرداخته است. تفسیر نخست، فرهنگی را معرفی می‌کند که حول انباشت کالاها بحث می‌کند و موجب کنترل بیشتر مصرف می‌شود. دیدگاه دوم در باب شیوه مصرف است و بر شیوه‌های متغیر مصرف کالاها یا اجناس تمرکز می‌کند که موجب پدید آمدن تمایز می‌شوند. دیدگاه سوم لذت‌های زیبایی‌شناختی و هیجانی، امیال و رؤیاهایی را بررسی می‌کند که زاده مکان‌های خاص مصرفی و تصور فرهنگی مصرف‌کننده است. افزون بر این، نویسنده به بحث درباره گرایش‌هایی به آشفتگی فرهنگی و طبقهبندی‌زدایی درون فرهنگ مصرف‌کننده می‌پردازد که برخی از آن با عنوان پست‌مدرنیسم یاد می‌کنند.

در پایان بر خود لازم می‌دانم مراتب سپاسگزاری صمیمانه خود را از جناب آقای دکتر محمدتقی فعّالی، ریاست محترم پژوهشکده سبک زندگی، بابت پشتیبانی معنوی و علمی در تمام مراحل این پروژه اعلام دارم. از همکاری و همراهی مترجمان محترم آقایان محمد حقانی‌فضل، حسام گودرزی، محمد خیری و مهدی عیوضی نیز کمّال تشکر را دارم. از همکاران عزیز گروه سبک زندگی به‌ویژه آقایان عبدالرضا آتشین صدف، سیدعلی آقایی و اکبر موسوی قدردانی و سپاسگزاری می‌کنم. امیدوارم این اثر گامی سودمند در مسیر غنابخشی به ادبیات علمی سبک زندگی در زبان فارسی باشد و پژوهشگران و اندیشوران نکته‌سنج ما را از دیدگاه‌ها و نکات اصلاحی‌شان بهره‌مند سازند.

امیر قربانی
تابستان ۱۴۰۰