کتاب آفتاب و سایه‌ها

یکی از علومى که در دامان فرهنگ اسلامى زاده شد و رشد و تکامل یافت، علم عرفان است. این علم به عنوان یک نظام فکری و فرهنگى به دو بخش نظری و عملی تقسیم می‌شود. عرفان عملی بخشى از عرفان است که وظایف و روابط انسان را با خود، جهان و خداوند بیان می‌کند. عرفان در این بخش به اخلاق می‌ماند که علمی عملی است. به این بخش از عرفان، علم «سیر و سلوک» هم گفته می‌شود.

در این بخش بحث از این است که سالک برای رسیدن به قلّه منیع انسانیت که توحید است، از کجا باید آغاز کند و چه منازل و مراحلى را طی نماید. بدیهی است چنین توحیدی که آخرین مقصد سیر و سلوک عارف است، با توحید مردم عادی و حتی توحید فیلسوف و متکلم تفاوت دارد.

بخش دیگر عرفان، نوعی فلسفه الهی است که در مقام توضیح و تفسیر هستی قرار دارد. همانطور که فلسفه برای خود موضوع، مبادی و مسائلی دارد، عرفان نظری نیز موضوع، مسائل و مبادی دارد؛ با این تفاوت که فلسفه به استدلال‌های عقلی متکی است ولی عرفان، اصول و مبانی «کشفی» را مایه استدلال قرار می‌دهد.

از نظر عارف، کمال انسان به این نیست که صرفاً «تصویری ذهنی از هستی داشته باشد»، بلکه به این است که با قدم سیر و سلوک به مبدئی که از آنجا آمده است برگردد و فاصله خود را با خدا از میان بردارد و از خود فانی و به او باقی گردد.

عرفان چه در بخش نظر و چه در حوزه عمل همواره به کتاب، سنت، سیره نبوی و اولیای الهی استناد می‌کند و مایه‌های اولیه اندیشه و عمل خود را اسلامی می‌داند و بر بنیان آن، اصول و قواعدی را پی‌ریزی کرده است.

لزوم تحقیق در باب عرفان از اینجا آغاز می‌شود که گذشته از خود عارفان، دیگران درباره ریشه‌ها و خاستگاه عرفان نظریه‌های دیگری نیز دارند که باید شناخته شود و به پرسش‌های گوناگونی که در این زمینه مطرح شده است، پاسخ داده شود. عرفا تا چه اندازه توانسته‌اند قواعد و ضوابط خود را در رابطه با معارف اسلامی تنظیم کنند؟ آیا موفقیتشان در این زمینه به اندازه فقهاء بوده است؟ جریان‌های خارجی و بیرون از حوزه اسلامی تا چه اندازه بر عرفا اثر گذاشته‌اند؟ مطالبی از این دست ضرورت تحقیق همه‌جانبه را می‌طلبد.

از این گذشته چون ادبیات فارسی و تاریخ اسلامی از دیرباز همواره با جریان عرفان ارتباط نزدیک داشته است، پژوهش دقیق و کنجکاو باید بسیاری از لطائف ادب و حکمت و حتی برخی دقایق و واقعیات تاریخ ما را به درستی و چنانکه باید بشناسد تا بتواند با واقعیات ادبی و پیشینه تاریخی ایران آشنا شود.

همچنین می‌دانیم که برخی از فقهاء و علما به تصوف و عرفان چندان تمایلی نداشته‌اند و در برخی موارد مدعیان بی‌حقیقت را به باد طعن و انتقاد گرفته‌اند. این امر اهمیت و لزوم جستجوی دور از حب و بغض را در شناخت عناصر گوناگون عرفان نشان می‌دهد.

در واقع، نه فقط تاریخ حکمت اسلامی از عهد فارابی و ابن سینا تا دوران‌های بعد و بسیاری از جریان‌های فکری و نیز فلسفه وابسته به فرهنگ ما، به نحوی با عرفان پیوند دارد، بلکه پاره‌ای از نهضت‌های اجتماعی هم در قرون گذشته اسلامی از تأثیر عوامل وابسته به عرفان برکنار نبوده است و این جمله ضرورت ادامه این جستجوها را در محدوده تحقیق و شناخت بی‌طرفانه علمی، الزامی و توجیه می‌کند.

نمونه پیش رو، انقلاب عظیم اسلامی است که بیشک یکی از مهم‌ترین ابعاد آن، احیای جنبۀ عرفانی و معنوی اسلامی و شیعی است.

به علاوه، در دورانی که «تهاجم فرهنگی» و تأثیر فرهنگ غربی، انسان عصر ما را دائماً به گرایش‌های اهریمنی و ضدانسانی وسوسه می‌کند و ذهن وی را از توجه به آنچه در ماوراء است، غافل و منصرف می‌سازد، طرح مباحث عرفانی می‌تواند مایه خرسندی و دلگرمی شده و انسان گم‌کرده راه در دنیای ما را از خذلان و وانهادگی یأس‌آمیز برهاند و به افق‌های روشن‌تر و وسیع‌تر انسانیت سوق دهد. البته تفاهم درست با حقایق عرفان، در گرو آشنایی با رموز و اشاره‌های سالکان راستین راه و فهم دقایق اصطلاحات آنان خواهد بود.

امروزه از یک سو با عرفان‌های وارداتی چه از شرق به نام کریشنا، رامالله و سایبابا و چه از غرب به نام عرفان مسیحیت، عرفان سرخ‌پوستی و عرفان یهود مواجهیم و از سوی دیگر برخی سلسله‌های دراویش دنیاطلب تحت عناوین مختلف در داخل کشور به‌صورت گسترده و هدف‌دار مشغول فعالیت‌اند و قشر جوان ما را مورد هدف قرار داده‌اند. این تلاش‌های وسیع و فزاینده باید پاسخی درخور بیابد و مواضعی متین، عالمانه و منطقی را پی داشته باشد.

ظهور انقلاب عظیم اسلامی و احیای معنویت دینی همراه با شخصیت بزرگ و برجسته عرفانی امام راحل، ضرورت شناخت عرفان ناب اسلامی و مطالعه‌ای جامع در مجموعه آثار عرفانی و شناخت احوال عرفای بزرگ و بنام را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

این دلایل ما را بر آن می‌دارد تا با اقدامی سنجیده دست به تحقیق و آموزش بزنیم و زمینه‌های لازم را برای تتبع و تربیت دانشورانی فاضل فراهم سازیم.

این همه، نگارنده را بر آن داشت تا با نگاهی واقع‌بینانه، مبانی نظری و فکری این جریان‌ها یعنی نحله‌های نوظهور عرفانی را که از شرق به‌ویژه هند یا از غرب به‌ویژه آمریکا در دو دهه اخیر به کشور ما وارد شده‌اند، بررسی کرده، ابعاد آنها را واشکافی کند و پیشروی محققین و علاقمندان قرار دهد. پیداست که این گام نخست است و طبعا بی‌اشکال نخواهد بود. در این میان توجه به چند نکته مفید است:

۱) از آنجا که مباحث بسیار گسترده است و پرداختن به هر یک از مقوله‌های عرفانی مجال وسیع می‌طلبد، در نوشتار حاضر، رعایت اختصار شده و مباحث به صورت کوتاه و خالی از تفصیل ارائه شده است.

۲) پرداختن به نحله‌های عرفانی نوظهور دوگونه است؛ نظری و میدانی. در این مجال، تحقیق نظری و فکری مدنظر بوده است، اما بررسی‌های آماری و میدانی موقعیتی دیگر می‌طلبد.

۳) اثر حاضر شامل دو بخش است؛ توصیف و تحلیل. از آنجا که معمولاً تصوری روشن از مکاتب و آیینه‌های عرفانی نوپدید وجود ندارد، مباحث این بخش بیش از قسمت تحلیل است. هر چند بسیاری از نکاتی که در قسمت توصیف و گزارش آمده است، به نوبه خود نقد و تحلیل یک مکتب تلقی می‌شود.

۴) از آنجا که بخش قابل توجهی از مباحث به توصیف مکاتب عرفانی اختصاص یافته است، امانت وجهه همت بود که حتی سعی بر این بود که ادبیات حاکم بر هر قسمت متناسب با همان مکتب و محتوا باشد.

۵) برخی از آیینه‌ها یا مکتب‌ها چندضلعی‌اند. در این اثر تنها بعد عرفانی آنها مدنظر قرار گرفته و طبیعتاً از سایر ابعاد و اضلاع صرف‌نظر شده است.

۶) نقدها و تحلیل‌هایی که در نوشتار حاضر ارائه شده‌اند از چند مدل تبعیت می‌کنند؛ برخی صرفاً ناظر به تناقض‌های درونی است، برخی دیگر به کژی‌ها و کاستی‌های موجود در آن مکتب اختصاص یافته است، ناسازگاری‌های مؤلفه‌ها و عناصر عرفانی هر مکتب با اصول مسلم عقلی، نوع دیگری از نقد و تحلیل است. از این‌ها گذشته بسیاری از رویکردهای عرفانی، تضادی آشکار با عرفان قرآنی و اسلامی دارند که این نیز به عنوان نقد و تحلیل مدنظر بوده است. شایان ذکر است که نقد و تحلیل‌ها همانند توصیف‌ها به اختصار برگزار و در واقع فقط به سرنخ‌ها اکتفا شده است.

۷) آیینه‌های عرفانی باستانی در هند به‌خصوص آیین جین و بودا بسیار گسترده‌اند. آنچه در اینجا مطرح شده فقط جنبۀ مقدماتی دارد و هدف این است که به زیرساخت‌های عرفان‌های نوظهور هندی به اجمال اشاره شود.

۸) از آنجا که منابع مربوط به آیینه‌ها و کیش‌های عرفانی مورد بحث در نوشتار حاضر گسترده‌اند، برخی از آنها در پانوشته‌ها ارائه نشده‌اند، اما سعی شده است که در کتابنامه (چاپ‌های قبلی) مشخصات آنها ذکر شود.

در اینجا بر خود لازم می‌دانم از مساعی ارزشمند جناب آقای دکتر ابوالفضل محمودی که برخی از قسمت‌ها را مطالعه کرده و نکات مفیدی را گوشزد نمودند، تشکر کنم.