کتاب سواد‌ رسانه‌ای

خوب است بدانیم!

بر اساس آخرین نتایج طرح آمارگیری «برخورداری خانوارها از تلفن همراه»، بیش از ۹۵ درصد جمعیت کشور از تلفن همراه استفاده می‌کنند. از این میزان، ۷۶ درصد ساکنان شهری و ۲۴ درصد ساکنان روستایی هستند. طبق این گزارش، ۵۸ میلیون و ۳۹۴ هزار و ۳۹۷ نفر در سراسر کشور از تلفن همراه استفاده می‌کنند که ۵۹ درصد آن‌ها مردان و ۴۱ درصد زنان هستند.

در ایران، ۳۲ میلیون نفر بازیکن بازی‌های رایانه‌ای وجود دارد. با توجه به جمعیت ۸۳ میلیونی کشور در سال ۱۳۹۸، از هر ۱۰۰ نفر، ۳۸ نفر بازی می‌کنند. از این تعداد، ۳۸ درصد بازیکنان زن و ۶۲ درصد مرد هستند. میانگین سنی بازیکنان در سال ۱۳۹۸، ۲۲ سال بوده که ۲۵ درصد را کودکان، ۴۴ درصد را جوانان و ۱ درصد را سالمندان تشکیل داده‌اند.

این پژوهش همچنین نشان می‌دهد از سال ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۸، جمعیت بازیکنان بازی‌های دیجیتال با نرخ رشد سالیانه ۸ درصدی از ۱۶ میلیون به ۳۲ میلیون نفر رسیده است. طبق داده‌های بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، بازیکنان ایرانی در سال ۱۳۹۸ به طور متوسط روزانه ۹۳ دقیقه صرف انجام بازی کرده‌اند و نیمی از آن‌ها اعلام کرده‌اند که هر روز بازی می‌کنند.

بر اساس آماری که استارتاپ «نوین‌هاب» (پلتفرم مدیریت شبکه‌های اجتماعی) منتشر کرده، پیام‌رسان‌های تلگرام و واتس‌اپ، پرکاربردترین پیام‌رسان‌ها در ایران هستند. پیام‌رسان ایرانی سروش پلاس نیز جایگاهی بالاتر از توییتر و فیسبوک دارد.

در گزارش نوین‌هاب آمده است که واتس‌اپ با ۴۷.۷ میلیون کاربر در جایگاه نخست و تلگرام با ۴۷.۲۵ میلیون کاربر در جایگاه دوم محبوب‌ترین شبکه‌های اجتماعی ایرانیان قرار دارند. این در حالی است که تلگرام بیش از دو سال است فیلتر شده، اما به‌نظر می‌رسد فیلترینگ تأثیری در استفاده از آن نداشته است.

در ادامه این رتبه‌بندی، اینستاگرام با ۴۴ میلیون کاربر در جایگاه سوم قرار دارد. لینکدین با ۲.۷ میلیون و فیسبوک با ۲.۴ میلیون کاربر نیز با فاصله زیاد، جزو شبکه‌های اجتماعی نسبتاً مورد توجه ایرانیان محسوب می‌شوند. آمار کاربران فیسبوک در ایران رو به کاهش است و افزایش کاربران لینکدین نشان‌دهنده بلوغ فضای کسب‌وکار و تجارت آنلاین در کشور است.

سروش پلاس با ۲.۸ میلیون کاربر، تنها شبکه اجتماعی ایرانی است که در کنار شبکه‌های خارجی حضور قابل‌توجهی در میان مردم دارد. توییتر نیز با ۲ میلیون کاربر ایرانی، جایگاهی پس از آن دارد.

امروزه، رسانه‌ها به‌دلیل نفوذ و پوشش فراگیرشان در جامعه، نقش مؤثری در شکل‌دهی به رفتارهای جمعی، نهادینه‌سازی فرهنگ و حتی تغییر باورها دارند. افزایش دزدی‌های آنلاین، از بین رفتن حریم خصوصی، و سوءاستفاده‌های اخلاقی، همگی بیانگر مواجهه منفعلانه با رسانه و ارتباط یک‌سویه با آن هستند.

آیا می‌دانستید که سهم روزانه اغلب مردم ایران ۴ ساعت تماشای تلویزیون و ۸ ساعت استفاده از موبایل است؟ واقعاً شگفت‌آور است که هر ۱۰ ثانیه، ۴۸۰۰۰ توییت در توییتر و ۱۰۰۰۰ تصویر در اینستاگرام منتشر می‌شود!

در دنیای امروز، رسانه‌ها بیش از هر زمان دیگری نقش دارند؛ به‌گونه‌ای که می‌توانند پایه‌ای برای نظم عمومی یا عامل به چالش کشیدن آن باشند. رسانه‌های ماهواره‌ای و شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و موبایلی نقش بی‌بدیلی در آموزش، هدایت، قالب‌دهی به افکار عمومی دارند.

با توجه به برنامه‌ریزی دشمنان برای سوءاستفاده از ظرفیت رسانه‌ها در راستای اهداف جنگ نرم، تدوین و طراحی «رژیم مصرف رسانه‌ای» با رویکرد سواد رسانه‌ای، بیش از پیش ضروری است.

در مدیریت رسانه دو رویکرد متفاوت وجود دارد:

رویکرد نخست: محدودیت را راهکار کنترل می‌داند.

رویکرد دوم: با افزایش سطح آگاهی مخاطب، او را در مواجهه با رسانه به فردی هوشیار و نقاد تبدیل می‌کند.

سواد رسانه‌ای با آگاه‌سازی، اختیاربخشی و توانمندسازی مخاطب، او را به استفاده‌ای مؤثر، پویا و هدفمند از فناوری‌های نوین ارتباطی سوق می‌دهد و در مسیر زندگی معنادار، پرهیز از بیهودگی، و سبک زندگی مؤمنانه یاری می‌کند.

در این نوشتار، با طرح راهکارهایی عملی، شما را در برقراری ارتباط فعال و دوسویه با رسانه‌ها و درک درست پیام‌های رسانه‌ای یاری می‌کنیم؛ هرچند هدف اصلی این کتاب، تنها ایجاد حساسیت و تفکر انتقادی در مخاطب است.