کتاب مجموعه مقالات سبک زندگی، جلد نخست

اصطلاح سبک زندگی ازجمله اصطلاحاتی است که به‌طور چشمگیر در حوزه علوم اجتماعی، روان‌شناسی و زیرشاخه‌های آن‌ها به‌کار می‌رود. این مفهوم که در واقع برای تشریح وضعیت زندگی انسان در همه ابعاد آن نضج یافته است، در حوزه‌های مختلف علوم انسانی به‌وفور مورد استفاده قرار می‌گیرد و دامنه کاربرد آن چنان گسترده شده است که امروزه برخی از اندیشمندان، ایده جایگزینی این مفهوم به‌جای برخی از مفاهیم مرسوم و سنتی را مطرح می‌سازند.

مفهوم سبک زندگی با مجموعه قابل توجهی از مفاهیمی همچون فرهنگ، منزلت، رفتار، سلیقه و مُد پیوندی وثیق دارد و گستره آن تمامی ابعاد فردی و اجتماعی آدمی را دربرمی‌گیرد. به باور برخی، سبک زندگی از دامان علوم انسانی غربی سر برآورده و بالنده گشته است. فارغ از داوری در این باب، آنچه مهم است دنبال کردن نحوه پدیدآیی این مفهوم، پیشینه آن، رهیافت‌های مختلف به سبک زندگی و مفاهیم و حوزه‌های همبسته با آن در علوم ناظر به این مبحث است. این مهم بدون مطالعه آثار صاحب‌نظران و اندیشمندان این حوزه میسر نخواهد شد.

ازآنجاکه موضوع سبک زندگی به‌مثابه موضوعی آکادمیک در کشور ما عمر چندانی ندارد و زمینه دسترسی به مجموعه نسبتاً جامعی از آثار اصلی ناظر به این حوزه چندان هموار نیست، ضرورت معرفی تعدادی از آن‌ها احساس می‌شد. بر این اساس، پس از تتبع فراگیر و شناسایی منابع اصلی حوزه سبک زندگی، آثاری از آن بین انتخاب و پروژه ترجمه آن‌ها در دستور کار گروه سبک زندگی پژوهشکده سبک زندگی اسلامی قرار گرفت. ماحصل تلاش‌های صورت‌گرفته در قالب دو جلد منتشر خواهد شد؛ جلد نخست ناظر به مفاهیم بنیادی سبک زندگی و جلد دوم معطوف به مفاهیم مرتبط با حوزه سبک زندگی است.

جلد نخست، حاوی یازده نوشتار از چهره‌های شاخص در حوزه علوم اجتماعی و روان‌شناسی، با هدف معرفی محوری‌ترین مؤلفه‌های مربوط به سبک زندگی گردآوری شده است که در ادامه مروری بر آن‌ها خواهیم داشت:

1) تاریخچه مفهوم سبک زندگی – ماکن‌هابر، استاد جامعه‌شناسی در دانشگاه مینه‌سوتا، آمریکا
در این مقاله، نویسنده پس از تعریف اصطلاح سبک زندگی به تبیین دیدگاه آدلر و مارکس در خصوص سبک زندگی می‌پردازد. در ادامه، پیوند بین سبک زندگی و علوم اجتماعی را برجسته می‌کند و در این میان تحلیلی از رویکردهای جامعه‌شناختی مدرن درباره سبک زندگی ارائه می‌دهد. در بخش پایانی، با تصریح به اهمیت یافتن مفهوم سبک زندگی در رشته‌های گوناگون علوم اجتماعی طی دهه‌های اخیر، تنها برای نمونه به شرح کاربرد این اصطلاح در علوم سلامت و حیطه مطالعات مربوط به فراغت بسنده کرده است.

2) بررسی مفهوم سبک زندگی – آنتونی جی. ویل، استاد افتخاری مدرسه عالی اوقات فراغت، ورزش و توریسم در دانشگاه فناوری سیدنی، استرالیا
نویسنده در این اثر طی مروری بر ادبیات و تحلیل مفهوم سبک زندگی و ارتباط آن با فراغت، مشخصاً به توصیف و تشریح هفت رهیافت متنوع به سبک زندگی پرداخته است. جی. ویل در گام بعد، ذیل بخشی با عنوان «تحلیل سبک زندگی»، مؤلفه‌های ضروری برای ارائه تعریفی جامع، دقیق و کارآمد از سبک زندگی را برمی‌شمرد. در بخش پایانی نیز به برخی از چالش‌های فرا روی پژوهشگران این حوزه اشاره می‌شود.

3) سبک زندگی – آلفرد آدلر، روان‌درمانگر و روان‌شناس برجسته اتریشی، مبدع اصطلاح سبک زندگی
نکته اصلی آدلر در این اثر مختصر، اشاره به این نکته کلیدی است که تنها در دشواری‌ها و ناملایمات است که سبک زندگی به وضوح نمایان می‌شود. ازنظر آدلر، هر فردی دارای سبک زندگی است؛ بنابراین گاه تنها بر اساس صحبت با فرد و واداشتن او به پاسخ مجموعه‌ای از پرسش‌ها، آینده او را می‌توان پیش‌بینی کرد.

4) سبک زندگی: مروری تاریخی و نظام‌مند – هینز آنسباچر، عضو هیئت علمی دانشگاه براون، ایالات متحده، فعال در حوزه روان‌شناسی فردی
آنسباچر در این اثر به دنبال خاستگاه و تاریخچه واژه سبک زندگی است و افزون بر ذکر اجمالی موارد استعمال این اصطلاح، به بیان مشترکات آن‌ها نیز می‌پردازد. به اعتقاد او، مفهوم سبک زندگی را می‌توان به سه صورت مختلف «فردی، گروهی و طبقه‌ای» استعمال کرد و از سه ویژگی «وحدت‌بخشی، بی‌همتایی و ابعاد عملیاتی» به‌عنوان ویژگی مشترک در همه استعمالات سبک زندگی یاد کرد.

5) تعاریف سبک زندگی و کاربرد آن در رفتار مسافرتی – تایرا یوث، استاد مدرسه عالی بازرگانی، دپارتمان بازاریابی، کپنهاگ، دانمارک
نویسنده در این اثر مطالب خود را در قالب دو محور کلی «تعاریف سبک زندگی» و «واکاوی ارتباط ادعایی آن با رفتار مسافرتی» سامان بخشیده است. او در ضمن این دو محور به مباحثی همچون عناصر اصلی سبک زندگی، ویژگی‌های مشترک در رویکردهای مختلف به سبک زندگی و کاربردهای این مفهوم می‌پردازد.

6) از سبک تا سبک زندگی: قیاسی با تاریخ هنر – میشل سوبل، استاد دپارتمان جامعه‌شناسی دانشگاه آریزونا، ایالات متحده
مؤلف در این اثر می‌کوشد تا با برشمردن انواع مختلف سبک‌ها، نهایتاً تعریفی از اصطلاح سبک زندگی ارائه دهد. سوبل ضمن مباحث خود، وحدت سبکی را ویژگی ضروری سبک زندگی نمی‌داند و بر تمایز بین وحدت سبکی و سبک زندگی پافشاری می‌کند. او چندان معتقد نیست که رفتارها را بتوان بیانگر سبک زندگی قلمداد کرد.

7) از شیوه‌های زندگی تا سبک زندگی: بازاندیشی فرهنگ به‌مثابه ایدئولوژی و قریحه – دیوید چنی، استاد جامعه‌شناسی و نظریه‌پرداز برجسته حوزه سبک زندگی
چنی برای ارائه تصویری از سبک زندگی به مقولاتی از قبیل فرهنگ، نسبت آن با زبان، نمادگرایی فرهنگی، اصالت و قریحه می‌پردازد. او فرهنگ را ابداع قابل توجه تفکر اجتماعی در دوران مدرن می‌شمرد و عنصر اصلی آن یعنی اصالتمندی را ناشی از سبک‌های زیستن قلمداد می‌کند. از منظر چنی، مفهوم سبک زندگی نمونه مناسبی از شکل نوین اجتماعی است و همواره دستخوش تحولات اجتماعی است.

8) سبک زندگی و تفکر جامعه‌شناختی – میشل سوبل، استاد دپارتمان جامعه‌شناسی دانشگاه آریزونا، ایالات متحده
سوبل در این اثر به بحث و بررسی پژوهش‌های پیشین درباره سبک زندگی می‌پردازد و طبق اظهارنظری قابل توجه، کاربرد اصطلاح سبک زندگی را چنان مسامحه‌کارانه می‌داند که آن را مانعی بر سر راه انجام هرگونه پژوهش مناسب قلمداد می‌کند. او گرچه در ابتدا جامعه‌شناسان را از کاربرد این اصطلاح برحذر می‌دارد، نهایتاً آن را واجد اهمیت جامعه‌شناختی قلمداد می‌کند و بر لزوم مفهوم‌سازی مجدد برای آن تأکید می‌ورزد.

9) ارزش‌های فرهنگی و سبک‌های زندگی جدید – فیلیپ باسرمن، استاد جامعه‌شناسی و از فعالان برجسته در حوزه ارزش‌های فرهنگی و فراغت
نویسنده در بخش نخست این مقاله به بیان موضوعاتی می‌پردازد که علوم اجتماعی باید درباره سبک زندگی، طبقه و منزلت اجتماعی و ارتباط این دو با ارزش‌ها تبیین کند. سپس تأثیر آن‌ها و آثار سبک‌های زندگی مدرن را بر کیفیت محیط بررسی می‌کند و سرانجام بحث را با مروری بر برخی گرایش‌ها و منویات آن‌ها برای آینده جامعه به پایان می‌رساند.

10) رویکردی جدید به تحلیل سبک زندگی – جری ویند، استاد حوزه بازاریابی در مدرسه عالی وارتون، دانشگاه پنسیلوانیا، ایالات متحده
این مقاله مدلی از سبک زندگی ارائه می‌دهد که اکثر ویژگی‌های مرتبط با سبک زندگی را دربرمی‌گیرد. افزون بر این، مقاله حاضر به برخی از تکنیک‌های تحلیلی اشاره می‌کند که در تحلیل اطلاعات مربوط به سبک زندگی قابل استفاده هستند. تلاش جری ویند برای ارائه مدلی از سبک زندگی، از نخستین کوشش‌ها برای مفهوم‌سازی عملیاتی سبک زندگی به شمار می‌رود و نویسنده امیدوار است این اثر منشأیی برای عرضه مدل‌های بهتر و کاراتر و تحلیل‌های مؤثرتر اطلاعات ناظر به سبک زندگی باشد.

11) مفهوم سبک زندگی برآمده از بررسی دوران کهنسالی – ریچارد اچ. ویلیامز، استاد روان‌شناسی و از فعالان حوزه سبک زندگی
نویسنده برداشت خود از کهنسالی موفق را برحسب تبادل «انرژی» کنش بین کنش‌گر و نظام اجتماعی او و احتمال ثبات کنش‌گر در این موازنه مطرح می‌کند. او همچون آدلر معتقد است که ارزیابی سبک زندگی در صورت مواجهه فرد با مشکلات و گرفتاری‌ها میسر می‌شود.

در این مجال از جناب حجت‌الاسلام دکتر محمدتقی فعّالی، ریاست محترم پژوهشکده سبک زندگی اسلامی، کمال تشکر و قدردانی را ابراز می‌دارم؛ علاوه بر این، از مترجمان محترم و همکاران عزیز پژوهشکده سبک زندگی، به ویژه آقایان عبدالرضا آتشین‌صدف، سیدعلی آقایی، محمد مرادی حسین‌آباد و حسن روشن سپاسگزاری می‌کنم. امید آنکه این تلاش علمی مقبول طبع ارباب معرفت و صاحبان اندیشه افتد و پژوهشگران و اندیشوران نکته‌سنج، ما را از دیدگاه‌ها و نکات اصلاحی‌شان بهره‌مند سازند.

گر خطا گفتیم، اصلاحش تو کن،
مصلحی تو، ای تو سلطان سخن.

امیر قربانی
زمستان ۱۳۹۶