کتاب زندگی معنوی (دفتر یازدهم: رجاء)

طلایه‌داران امید
قال الله عزّوجلّ: لَقَدْ کانَ لَکمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یرْجُو اللَّهَ وَالْیوْمَ الْآخِرَ؛ قطعاً برای شما در [پیروی از] آنان سرمشقی نیکوست، [یعنی] برای کسی که به خدا و روز بازپسین امید می‌بندد.

در مباحث اخلاقی و عرفانی، از کلمه رجاء بسیار بهره گرفته شده و نقطه مقابل آن خوف دانسته شده است، اما خواجه عقیده دارد که منزل رجاء در میانه تبتّل و رغبت است و خوف دومین منزل از منازل سلوک به شمار می‌رود که بسیار پیش‌تر از رجاء قرار دارد.

این واژه و کلمات برگرفته از آن ۲۸ بار در قرآن کریم به کار رفته و وجودش مزیتی برای مؤمنان و نبودش رذیلتی برای کافران و ناسپاسان قلمداد شده است. مزیت رجاء برای اهل ایمان را می‌توان از آیه زیر بهره گرفت:
فَمَنْ کانَ یرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْیعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا؛ پس هر کس به لقاء پروردگار خود امید دارد، باید کار شایسته کند.

و ناامیدی کافران را از این آیه:
فَنَذَرُ الَّذِینَ لَا یرْجُونَ لِقَاءَنَا فِی طُغْیانِهِمْ یعْمَهُونَ؛ پس کسانی را که به دیدار ما امید ندارند، در طغیانشان رها می‌کنیم تا سرگردان بمانند.

چنان‌که دیده می‌شود، قرآن امید را انگیزه سعادت و کار نیک دانسته، در حالی که ناامیدی و یأس را گناه کبیره و عامل تباهی و فساد قلمداد کرده است. بنا بر آیه مورد بحث، امیدواران به پیامبر اکرم(ص) اقتدا می‌کنند که نشان می‌دهد رجاء یکی از مقامات ایمانی است.

تفسیر
«اسوه» برای الگو در کارهای خوب به کار می‌رود. در قرآن کریم این واژه دو بار درباره دو پیامبر عظیم‌الشأن؟ع؟ به کار رفته است: حضرت ابراهیم(ع) و پیامبر اسلام؟ص؟. اسوه بودن حضرت ابراهیم در برائت از شرک و مشرکان و اسوه بودن پیامبر اسلام در آیات مربوط به ایستادگی در برابر دشمن مطرح شده است.

در معنایی وسیع‌تر، اقتضای ایمان به رسالت پیامبر اسلام(ص) پیروی از سبک ایشان در همه جنبه‌های زندگی از جمله رفتارها، اخلاقیات، استقامت در مواجهه با چالش‌ها و تحولات و حضور در جنگ‌ها است. این نگاهِ الگویی به روحیات پیامبر اسلام؟ص؟ برای همه مسلمانان بسیار مهم است؛ استقامت، شکیبایی، هوشیاری، درایت، اخلاص، توجه به خداوند و تسلط بر حوادث، همگی چراغ راه پیروان ایشان است. این ناخدای یگانه کشتی اسلام در همه برهه‌ها، همچون لنگری مطمئن، مایه آرامش و راحت جان مسلمانان بود و آنان را در مواجهه با چالش‌های زندگی راهبری می‌کرد.

توجه به این نکته مهم است که تأسّی به رسول خدا(ص) صفت حمیده و پاکیزه‌ای است که تنها مؤمنان حقیقی به این صفت پسندیده متصف می‌شوند. همه امید این طایفه به خدا و تمام هدف و همتشان خانه آخرت است، دل در گرو خدا دارند، به زندگی آخرت اهمیت می‌دهند و در نتیجه عمل صالح می‌کنند، بسیار به یاد خدا هستند و هرگز از پروردگار خود غافل نمی‌مانند. نتیجه این توجه دائمی، تأسّی به رسول خدا؟ص؟ در گفتار و کردار خواهد بود.

سنت‌های بزرگ دینی تأکید وافری بر اهمیت الگوگیری معنوی دارند و می‌کوشند فرایند آن را تسهیل کنند. در رفتار و عملکردهای منسجم، الگوهای معنوی و آسمانی می‌توان سبک و منش زندگی آنها را جست. از آنجا که سبک زندگی چیزی جز الگوی زندگی، قواعد رفتار یا شیوه زیستن نیست و آموزه‌های معنوی سرشار از الگوهای زندگی است، می‌توان گفت که قرآن و پیشوایان دین(ع) به‌وفور از زندگی مطلوب و شیوه زیست مؤمنانه سخن گفته‌اند؛ ازاین‌رو قرآن، احادیث، سیره و ادعیه سرشار از مضامین سبک زندگی هستند. در این درون‌مایه‌های غنی، الگوها و اصولی استوار به شکل‌های مختلف فردی، اجتماعی، خانوادگی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قابل شناسایی است و این همه در واقع منطق عملی یا سبک زندگی معنوی به شمار می‌رود.

در این میان، رجاء یا امیدواری نیز نوعی سرمشق‌گیری از الگوهای معنوی است. امیدواری، به تأسی از الگوهای معنوی، آدمی را در رویارویی با تنگناهای زندگی، ایجاد مناسبات مثبت و تحقق اهداف معنوی یاری می‌دهد.