کتاب جستارهایی در سبک زندگی جلد سوم

دیباچه

اصطلاح سبک زندگی را گویا نخست بار ماکس وبر به کار برد و آلفرد آدلر آن را در حوزۀ روانشناسی مفهوم سازی کرد.

کاربرد گستردۀ این واژه بیانگر تلقی خاصی از زندگی و انسان است.

زندگی در این کاربرد، به خلاف تصور جبرانگارانه و مکانیکی، هدفمند، کلنگرانه و نظام مند است.

اصطلاح سبک زندگی در دهه های اخیر اهمیت بیشتری یافته است.

هرچند این اصطلاح ریشه در نظریه های جامعه شناختی و روانشناختی دارد، بیشتر در پژوهش های تجربی توسعه یافته است و در رشته های گونا گون کارکرد یافته است.

از اوایل دهه  80 میلادی، سازمان بهداشت جهانی مفهوم سبک زندگی را به رسمیت شناخت.

این سازمان «سبک زندگی» را الگوهایی از انتخاب های رفتاری از میان گزینه های گونا گون و برحسب شرایط اجتماعی و اقتصادی و سهولت تعریف کرد.

این مفهوم با مجموعه قابل توجهی از مفاهیم همچون فرهنگ، منزلت، رفتار،  سلیقه و مد پیوندی گسست ناپذیر دارد و گسترۀ آن ابعاد فردی و اجتماعی زندگی آدمیان را دربرمیگیرد.

به باور برخی، سبک زندگی در دامان علوم انسانی غربی رشد کرده و بالنده شده است.

فارغ از داوری در این باب، آنچه مهم است دنبال کردن نحوۀ پدیدآیی این مفهوم، پیشینۀ آن، رهیافت های مختلف به سبک زندگی و مفاهیم همبسته با آن در علوم ناظر به این مبحث است.

این مهم بدون مطالعۀ آثار صاحب نظران و اندیشمندان این حوزه میسر نخواهد شد.

پژوهشکده سبک زندگی اسلامی برای پرکردن خلأ تولید اندیشه و علم در حوزه مباحث سبک زندگی از سال «1394پژوهشنامه سبک زندگی» را منتشر کرد.

این دوفصل نامه، جدیدترین یافته ها در حوزه سبک زندگی اسلامی_ایرانی را قالب مقالات علمی_پژوهشی بازتاب میدهد.

هدف از انتشار این نشریه، ایجاد فرصت برای تبادل نظر و نقد مباحث مرتبط با سبک زندگی، ارتقای سطح پژوهش های بنیادین علوم مرتبط با این حوزه و کیفیت آن؛ طرح مسائل جدید علمی و کمک به مسئله یابی و حل مسائل علمی و فنی دربارۀ تنگناهای توسعۀ فرهنگی و اجتماعی کشور بود.

جلد سوم از این مجموعه، حاوی  13اثر منتخب از پژوهشنامه سبک زندگی است که با هدف وا کاوی مهمترین مفاهیم همبسته با سبک زندگی به رشته تحریر درآمده است.

در ادامه مروری اجمالی بر این آثار خواهیم داشت.

1. هدفمندی و آرمانگرایی در سبک زندگی اسلامی؛ مجید کافی (عضو هیئت علمی گروه جامعه شناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه) هدف نویسنده کشف و استنباط آرمان و اهداف سبک زندگی از قرآن و نشان دادن تفاوت میان هدف ها و آرمان زندگی است.

در این نوشتار با روش تحلیل متن سه عنصر زندگی پا کیزه، عبودیت و عبادت به عنوان آرمان زندگی در قرآن معرفی میشود.

2. سبک زندگی، تعهد زناشویی و مسئولیت پذیری در زنان؛ مهرانگیز شعاع کاظمی (دانشیار گروه مطالعات خانواده و زنان، دانشگاه الزهرا(س) تهران)این اثر با روش پژوهش توصیفی از نوع همبستگی، به بررسی رابطۀ سه عنصر یادشده در زنان متأهلی میپردازد که به تحصیل در دانشگاه های شهر تهران مشغولند.

براساس نتایج به دست آمده از جامعۀ نمونه، بین سبک زندگی و تعهد زناشویی و همچنین مسئولیت پذیری و بین تعهد زناشویی و مسئولیت پذیری رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد.

برپایۀ یافته های این پژوهش، میتوان با تقویت سبک زندگی اسلامی میزان تعهد و مسئولیت پذیری را افزایش داد و از این راه به استحکام خانواده کمک کرد.

3. بررسی فلسفی رابطه سبک زندگی، پول و مد از منظر جورج زیمل؛ عبدالرضا آتشین صدف (دانشجوی دکتری فلسفه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم، قم) و محمد خیری (استادیار گروه فلسفه، دانشگاه مفید، قم) جورج زیمل در آثار خود از واژگان سبک زندگی، سبک داری، سبکآفرینی و عینیت سبک زندگی سخن به میان آورده و در این بین، تحلیل فلسفی مد و پول از برجستگی قابل توجهی برخوردار است.

نویسندگان این مقاله با مروری بر آثار محوری جورج زیمل، در مرحله گردآوری اطلاعات با استفاده از روش کتابخان های اسنادی و تحلیل متن در مرحله داوری به تبیین نظرگاه زیمل در سبک زندگی پرداخته اند.

4. رویکردی روانشناختی به سرگرمی و فراغت؛ سیدحسین شرف الدین (دانشیار گروه علوم اجتماعی مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم) نویسنده با طرح این مدعا که نیاز به سرگرمی و پر کردن اوقات فراغت از جنبه های گوناگونی برخوردار است و نحوۀ تعامل با این نیاز و ارضای آن به مرور زمان و به تبع تغییرات محیطی، دستخوش تغییر شده است، به صورت نظری و با بهره گیری از روش اسنادی، ابعاد روانشناختی فراغت را با تأمل در نظریه های ارائه شده واکاوی و تحلیل میکند.
5. مقابله دینی با ناملایمات زندگی: تبیین و بررسی نظریه پارگامنت؛ امیر قربانی(دکترای دین پژوهی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم) کنت پارگامنت با تلقی دین به مثابه تأمین کننده معنا، به طراحی نظریه مقابله دینی پرداخته است، مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، مروری بر مبانی، روش و پیامد های عملی این دارد.

نویسنده از خلال آراء پارگامنت به سه الگوی مقابله دینی و پنج کارکرد عمده برای آن دست یافته است.

6. آسیب شناسی فردی مصرف کاربران حوزوی در شبکه های اجتماعی؛ مهدی فدایی (استادیار گروه اخلاق و تربیت دانشگاه باقرالعلوم، قم) محمدجواد مهدی آسا (کارشناسی ارشد دانشگاه معارف اسلامی، قم) در این تحقیق، به بررسی آسیب های کنشگری کاربران حوزوی در شبکه های اجتماعی در بعد فردی پرداخته میشود. روش پژوهش حاضر کیفی بوده و نویسندگان با ابزار مصاحبه عمیق، به تحلیل مسئله پرداخته اند.

در این مقاله، با متخصص و کارشناس رسانه و سبک زندگی مصاحبه عمیق به صورت هدفمند انجام شده است.

ارائه مصادیق و نمونه خوانی کنشگری در رسانه اجتماعی از سوی کاربران حوزوی، به عنوان نوآوری این تحقیق قلمداد شده است.

7. بررسی مؤلفه «امید» در سبک زندگی دینی و نقش رسانه دیداری تلویزیون در گسترش امیدآفرینی دینی؛ محمدجواد شعبانی ( دکتری مطالعات تطبیقی ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم) مهراب صادق نیا (استادیار گروه ادیان ابراهیمی، دانشگاه ادیان و مذاهب)، و سیدمرتضی میرتبار (دکتری مطالعات تطبیقی ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب) نویسندگان مقوله امیدواری را از پیش شرط های سبک زندگی اسلامی و از مقولات مهم تعلیم و تربیت اسلامی و نیز از ضروریات تبلیغ دینی در جامعه قلمداد میکنند.

در این نوشتار، ابعاد مختلف ارتباط بین امیدآفرینی دین و رسانه تلویزیون بررسی شده است.

علاوه بر مطالعه منابع کتابخان های و اسنادی، روش تحقیق در این پژوهش با رویکرد کیفی و به شیوه تحلیل مضمون از نوع مقایسه ای است.

8. تنظیم درمانگرانۀ سبک زندگی: یک مداخله کوتاه مدت برای پیشگیری و درمان اضطراب بر اساس درمان چندبعدی معنوی خداسو؛ امین جان بزرگی (کارشناس ارشد مشاوره، دانشگاه آزاد اسلامی تهران) و مسعود جان بزرگی (استاد گروه روانشناسی پژوهشگاه علوم رفتاری حوزه و دانشگاه، قم) هدف نویسندگان، معرفی روش مداخله برای تنظیم سبک زندگی است که بر اساس تجربۀ بالینی حاصل شده است.

طبق یافته های این مقاله، پروتکل تنظیم سبک زندگی در قالب یک روش درمان گروهی برای اضطراب، هم از نظر کارشناسان و هم از نظر بالینی، اعتبار لازم را دارد و میتواند در سطح بالایی، بعد معنوی سبک زندگی را در افراد فعال کند.

9. مؤلفه های لذت بری سعادتنگر بر اساس منابع اسلامی: تدوین یک مدل مفهومی؛ مهدی عباسی (دانشجوی دکتری روانشناسی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی) رحیم ناروئی نصرتی (استادیارگروه روانشناسی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی) مسعود جان بزرگی (استاد گروه روانشناسي، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه) و سیدکامران قریشی (دانشیار و مدیر گروه آمار، دانشگاه قم) این پژوهش با هدف تدوین مدل مفهومی لذت بری سعادت نگر بر اساس متون اسلامی انجام شده است.

نویسندگان از روش تحلیل محتوا و به منظور تبیین ساختار مفهومی لذت بری سعادت نگر از روش معناشناسی زبانی استفاده جسته اند.

نویسندگان در این مقاله، درصدد شناسایی مؤلفه های ساختار مفهومی لذت بری سعادت نگر بر اساس متون اسلامی برآمده اند.

10. بررسی رابطه سبک زندگی اسلامی با سلامت روان زنان هیئت علمی دانشگاه های شهر تهران؛ نادیه قربانی (کارشناس ارشد مطالعات زنان دانشگاه الزهرا،) مهرانگیز شعاع کاظمی (دانشیار گروه مطالعات زنان دانشگاه الزهرا) والهه حجازی (دانشیار گروه روانشناسی تربیتی و مشاوره دانشگاه تهران) بررسی سبک زندگی اسلامی و رابطه آن با بهداشت روانی زنان هیئت علمی دانشگاه های شهر تهران بحث محوری این مقاله است و روش آن، مطالعه توصیفی از نوع همبستگی است.

طبق یافته ها، بین سبک زندگی اسلامی و نمره سلامت روان زنان هیئت علمی رابطه منفی و معناداری وجود دارد و از بین شاخص های سبک زندگی اسلامی، دو شاخص اخلاقی و عبادی بیشترین تأثیر را بر سلامت روان داشتند.

11. مدیریت خانواده و کار در سبک زندگی اسلامی؛ محسن منطقی (استادیار مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی) هدف از این تحقیق، یافتن سبک متعادلی از زندگی است که بتواند بین زندگی خانوادگی و کاری، سازگاری ایجاد کند.

در این پژوهش تلاش شده است که یافته های ترکیبی بر مبنای تحلیل عقلی و اجتهادی به دست آیند و با استفاده از شیوه توصیفی ـ تحلیلی ارزیابی شوند.

تلاش مستمر، قناعت، اعتدال، توکل و دعا از مهمترین راهکارها برای تقویت سبک تعادل مدار در زندگی معرفی شده اند.

12. اوقات فراغت در سبک زندگی خانوادگی؛ مجید کافی (استادیار و مدیر گروه جامعه شناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه) نویسنده با مروری بر ادبیات و نظریه های اوقات فراغت خانوادگی و متن پژوهشی، به این پرسش ها پاسخ میدهد که «بازتعریف اوقات فراغت خانواده در سبک زندگی جدید و وجه سازگاری آن با آموزه های دینی چیست؟» و «چگونه باید اوقات فراغت را با گزاره های دینی، که به ظاهر نگرش منفی به اوقات فراغت دارند، جمع کرد؟» این پژوهش دو نوع از اوقات فراغت (استفاده بردن از لذت ها و فرصت اضافه پس از اتمام کار و استراحت) را معرفی و تحلیل میکند.
13. مصرف گرایی در سبک زندگی مدرن و دینی؛ سیدحسین شرف الدین (عضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی)در این مقاله جایگاه مصرف در سبک زندگی غالب و رایج کنونی، از ابعاد مختلف و با رویکرد غالب مطالعات فرهنگی، تحلیل میشود و خطوط عام الگوی مصرف از دیدگاه اسلام نیز معرفی شده است.

روش پژوهش در مقام گردآوری اطلاعات اسنادی و در مقام بررسی آنها، تفسیری، تعلیلی و تحلیلی است.

در پایان بر خود لازم میدانم مراتب سپاسگزاری صمیمانۀ خود را از جناب آقای دکتر محمدتقی فعالی، ریاست محترم پژوهشکدۀ سبک زندگی، بابت پشتیبانی معنوی و علمی از این پروژه اعلام دارم.

از همکاران عزیز گروه سبک زندگی به ویژه آقایان حامد عبداللهی، سیدعلی آقایی و سیدا کبر موسوی قدردانی و سپاسگزاری میکنم.

امیدوارم که این اثر گامی سودمند در مسیر غنابخشی به ادبیات علمی سبک زندگی باشد و مقبول طبع پژوهشگران و اندیشوران نکتهسنج واقع شود.

امیر قربانی