مجموعه کتاب 6 جلدی خانه آرام من

بهانه‌ای برای شروع
در حال حاضر بشر با «بیماری‌های سبک زندگی جدید» مواجه است که استرس علت مستقیم یا غیرمستقیم تعداد بی‌شماری از آنها محسوب می‌شود. بیماری‌های قلبی ناشی از طرز زندگی جدید هنوز علت اصلی مرگ‌ومیر در آمریکا را تشکیل می‌دهد. مرکز ملی آمار بهداشت در آمریکا اظهار داشته است که در هر سی‌وسه ثانیه یک نفر بر اثر بیماری قلبی در این کشور فوت می‌کند. در آمریکا حدود سی میلیون نفر دچار اختلال اضطرابی هستند و نسبت ابتلای زنان به مردان تقریباً دو برابر است. آمارهای دقیق حاکی از آن است که از هر دو میلیون انسانی که در جهان فوت می‌کنند، نیمی از آنها به علت عوارض استرس می‌میرند.

نکته جالب این‌که در دوران ما تحولی شگرف در علوم پزشکی ایجاد شده است اما این تحولات بزرگ نه تنها چیزی از استرس‌های بشر نکاسته بلکه موجب تنش‌های بیشتری نیز شده است؛ زیرا بسیاری از بیماری‌ها و عوامل آنها در قدیم ناشناخته بود اما امروزه علم پزشکی برای ساده‌ترین بیماری احتمالات متعددی از جمله سرطان را پیش می‌کشد. این امر بدین معنا است که پیشرفت‌ها و دستاوردهای عظیم علوم پزشکی بر تنش‌ها و فشارهای روانی انسان افزوده است. برخی رسانه‌ها وضعیت امروز را پرتنش دانسته و بر عصر جدید «عصر آسپرین»، «عصر اضطراب» و «عصر فشارهای روانی» اطلاق می‌کنند.

قرآن کریم پدید آمدن مشکلات و گرفتاری‌های بشر را راهی برای بازگرداندن او به طریق صواب می‌داند. بر اساس تعالیم الهی، عملکرد نادرست بشر موجب پیدایش رنج‌ها، نابسامانی‌ها و ناهنجاری‌ها برای او شده است. شعار اساسی دین و قرآن این است که آدمی با عمل خویش بذری می‌کارد تا در زمان دیگر کاشت خویش را برداشت کند. گرفتاری‌ها و آلام انسانی چیزی جز ظلم‌ها و فسادهای او نیست. قرآن این اصل را به ما یاد داده است:
«یا خودمان جلو اشتباهاتمان را بگیریم یا اشتباهاتمان جلو ما را خواهند گرفت.»
تنها راه نجات، بازگشت به قانون خداست.

از سوی دیگر، روح همانند جسم نیازمند غذاست و روح به دلیل تجانسی که با عالم بالا دارد، آب و غذایش باید از جهان بالا تأمین شود. تغذیه موجودِ مادی، مادی و تغذیه موجودِ مجرد، مجرد است. روح آدمی تنها در پرتو ارتباط با هم‌سنخ خویش یعنی پدیدآورنده خویش، از رنج‌ها و گرفتاری‌ها رها شده، آرامش را احساس خواهد کرد.

البته برخی جهت درمان مشکلات روحی بشر، چه صادقانه و چه کاسب‌کارانه، دنبال راه و چاره رفته‌اند و آرام‌بخش‌های گذرا و گاه آلوده پیش‌روی آدمی گذارده‌اند. بشریت این شیوه‌ها را در گذشته آزموده و هم اکنون نیز در حال آزمودن روش‌های جدیدی است که برخی از این روش‌ها معنویت‌های نوپدیداند. اما آخرین کتاب آسمانی این حقیقت را برای بشر برملا کرد که تنها راه نایل شدن به آرامش راستین، پیوند با خالق هستی و آفریننده آرامش است.

در بسیاری از انسان‌ها، وضعیت اولیه به گونه‌ای است که ناآرامند. ناامنی و نگرانی معمولاً در انسان‌ها وجود دارد، البته کمیت و کیفیت آن‌ها متفاوت است. هر انسانی به دلیلی یا دلایلی در وجود خویش احساس عدم آسودگی، تشویش خاطر و تنش می‌کند؛ در عین حال که می‌دانیم حالت آرامش، مطلوب انسان است. پس هر فرد باید تلاش کند تا به آرامش رسیده، این نیاز بنیادین خویش را پاسخ مثبت دهد. این مطلب را طی مقدماتی می‌توان با وضوح بیشتری بیان کرد.

مقدمه اول: انسان‌ها کاسبند. از آیات قرآن به وضوح استفاده می‌شود که هر انسانی در حال کسب و اکتساب است. این حکم شامل تمام آدمیان در هر لحظه می‌شود. آدمی با عمل خویش چیزی را کسب می‌کند. معمولاً مفهوم «کسب» جایی مطرح می‌شود که «داد و ستدی» در میان باشد. کاسب بودن انسان بدین معنا است که وی هر لحظه در حال بده و بستان است؛ آدمی چیزی می‌دهد و امری می‌ستاند. آنچه آدمی می‌دهد چیزی جز عمل و عمر خود نیست و آنچه بشر کسب می‌کند، کیفر یا پاداشی است که بر حسب سعی و تلاش خویش به دست می‌آورد.

نسبت میان چیزی که انسان می‌دهد و چیزی که در ازای آن می‌ستاند از سه امر بیرون نیست: یا آنچه می‌ستاند ارزش بیشتر دارد، یا کمتر، یا مساوی. در صورت اول قطعاً کسب و معامله سودآور است. لذا می‌توان آن شخص را در این معامله «رابح» دانست. وضعیت دوم چیزی جز زیان نیست و نام این حالت «خسران» است. وضعیت سوم نیز به نحوی ضرر است؛ زیرا معامله‌گر سودی نبرده است. به همین دلیل است که قرآن معتقد است:

تنها کسانی در معامله عمر سود برده‌اند که عمر خویش بدهند و در ازای آن خدا بستانند؛ یعنی رضایت او و حضور او در قبال مصرف کردن عمر باشد.

صرف عمر ولو یک لحظه بدون خدا، ضایع کردن عمر است.

سوگند به عصر [غلبه حق بر باطل] که واقعاً انسان دستخوش زیان است مگر کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند.

مقدمه دوم: ملاک کسب انسان، عمل اوست. اگر آدمی از طریق کسب، چیزی می‌دهد و به ازای آن چیزی دریافت می‌کند، بدین معنا است که کسب او از طریق سعی اوست. چیزی که آدمیان را کاسب می‌کند تلاش و کوشش آن‌هاست. انسان با سعی خویش امری را کسب می‌کند، پس معیار اکتساب بشر سعی، تلاش و فعالیت اوست. انسان‌ها با سعی خود کسب می‌کنند. لذا در محاوره می‌گوییم «کسب و کار». به تعبیر دیگر، ما کار می‌کنیم و از طریق کار و تلاش، پاداش یا کیفر کسب می‌نماییم:

و اینکه برای انسان جز حاصل تلاش او نیست.

سعی و کوشش ماست که احساسات و رویدادهای زندگی ما را می‌سازد.

حاصل دو مقدمه مزبور این است که انسان‌ها با سعی و کوشش خویش کاسبی می‌کنند و از این طریق برای خود، حوادث یعنی پاداش یا کیفر چه به صورت امور درونی و چه به صورت رخدادهای بیرونی می‌سازند. آرامش احساسی درونی است که بسیار ارزشمند و والاست. اگر به ما گفته شود که برای خود «آرامش کسب کنید»، این امر بدین معنا است که «بدین‌گونه رفتار کنید» که حاصل آن رفتار، احساسی زیبا به نام آرامش باشد. البته آرامش از «نیروهای کائنات» است که خدا می‌دهد و خدا متناسب با عمل انسان به او نصیبی ارزشمند عطا می‌کند. امیر مؤمنان (ع) در بیانی زیبا فرمود:

پیراهن حکمت و آرامش بپوش که آن دو زیور نیکوکاران است.

حکمت از اموری است که در قرآن با عنوان «خیر فراوان» از آن یاد شده است. در این فراز حکمت در کنار سکینه بیان شده و هر دو موجب زینت ابرار برشمرده شده‌اند. آرامش حالتی است که باید آن را تحصیل نمود؛ چنان‌که حکمت امری است کسب‌پذیر و تحصیل‌شدنی. حضرت علی (ع) در فرمایشی دیگر راه نیل به آسودگی و طمأنینه را تحمل رنج‌ها و شدائد معرفی می‌کنند:

راه آسايش از طريق سختي مي‌گذرد و هيچ کس بي‌رنج به آرامش نرسيد.

هر آرامش و آسایشی از راه رنج و سختی حاصل می‌آید.

در حال حاضر بشر با «بیماری‌های سبک زندگی جدید» مواجه است که استرس علت مستقیم یا غیرمستقیم تعداد بسیاری از آنها محسوب می‌شود. بیماری‌های قلبی ناشی از سبک زندگی جدید هنوز علت اصلی مرگ‌ومیر در آمریکا است. مرکز ملی آمار بهداشت در آمریکا اعلام کرده است که در هر سی‌وسه ثانیه یک نفر بر اثر بیماری قلبی در این کشور فوت می‌کند. در آمریکا حدود سی میلیون نفر دچار اختلال اضطرابی هستند و نسبت ابتلای زنان به مردان تقریباً دو برابر است. آمارهای دقیق حاکی از آن است که از هر دو میلیون انسانی که در جهان فوت می‌کنند، نیمی از آنها به علت عوارض استرس می‌میرند.

نکته جالب این است که در دوران ما تحولی شگرف در علوم پزشکی ایجاد شده، اما این تحولات بزرگ نه تنها چیزی از استرس‌های بشر نکاست بلکه موجب تنش‌های بیشتری نیز شده است؛ زیرا بسیاری از بیماری‌ها و عوامل آنها در گذشته ناشناخته بود اما امروزه علم پزشکی برای ساده‌ترین بیماری احتمالات متعددی از جمله سرطان را مطرح می‌کند. این امر به معنای آن است که پیشرفت‌ها و دستاوردهای عظیم علوم پزشکی بر تنش‌ها و فشارهای روانی انسان افزوده است. برخی رسانه‌ها وضعیت امروز را پرتنش دانسته و عصر جدید را «عصر آسپرین»، «عصر اضطراب» و «عصر فشارهای روانی» نامیده‌اند.

قرآن کریم پدید آمدن مشکلات و گرفتاری‌های بشر را راهی برای بازگرداندن او به طریق صواب می‌داند. بر اساس تعالیم الهی، عملکرد نادرست بشر موجب پیدایش رنج‌ها، نابسامانی‌ها و ناهنجاری‌ها برای او شده است. شعار اساسی دین و قرآن این است که آدمی با عمل خویش بذری می‌کارد تا در زمان دیگر کاشت خویش را برداشت کند. گرفتاری‌ها و آلام انسانی چیزی جز ظلم‌ها و فسادهای او نیست. قرآن این اصل را به ما یاد داده است: «یا خودمان جلو اشتباهاتمان را بگیریم یا اشتباهاتمان جلو ما را خواهند گرفت.» تنها راه نجات، بازگشت به قانون خداست.

بعد از بیان راهبردهای نظری مقابله با استرس، مناسب است به راهکارهای عملی جهت نیل به آرامش پرداخته شود. به راستی، با استفاده از کدام روش‌ها و تکنیک‌ها می‌توان به آرامش دست یافت؟ چگونه می‌توان از آثار سوء تنش‌ها و کشمکش‌ها کاست؟ مهارت‌های کنترل فشار روانی کدامند؟ با استفاده از کدام روش‌های عملی می‌توان استرس را مدیریت نمود؟ حل مسئله استرس برای دسترسی به آرامش در کدام راه‌حل‌ها نهفته است؟ و به‌طور کلی راز آرامش چیست؟

قبل از پرداختن به راهکارها، بیان نکته‌ای سودمند است: امروزه در روان‌شناسی معتقدند که میزانی از اضطراب و استرس نه تنها طبیعی است بلکه ضروری نیز می‌نماید. همه ما در زندگی با شرایطی مواجه می‌شویم که در ما ایجاد تنش و اضطراب می‌کنند؛ یعنی اضطراب دو بعد عینی و ذهنی دارد و در چنین موقعیت‌هایی، اضطراب یک پاسخ طبیعی است.

در این شرایط، استرس و اضطراب چندین کارکرد مثبت نیز دارند؛ زیرا از یک سو ذهن با ارزیابی اولیه از خطر قریب‌الوقوع، بدن و روان را برای دفاع آماده می‌سازد و از سوی دیگر وجود استرس به فرد در طول فرایند رویارویی با عامل تنش‌زا نیرو می‌بخشد. البته ممکن است در بسیاری از شرایط، تفسیر و ارزیابی ما از واقعۀ تنش‌زا صحیح نباشد که در این صورت تنیدگی و عصبانیت بی‌جا بوده و باعث دردسر می‌شود. اما در شرایطی که برداشت‌ها و ارزیابی‌ها واقع‌بینانه باشد، اضطراب و نگرانی می‌تواند سودمند واقع شود.

در مباحث پیشین گذشت که عالی‌ترین درجات آرامش برای انسان ذخیره شده است تا در جهان ابدی در اختیار او قرار گیرد. بر این اساس، می‌توان گفت که مراتب کمتری از آرامش که در دنیا امکان تحقق دارد، طبیعتاً با میزانی از بی‌قراری، ناامنی و رنج‌های دنیوی همراه خواهد بود؛ لذا نکته پیش‌گفته درباره طبیعی یا سودمند بودن میزانی از استرس با فرهنگ دینی نیز سازگار است.

در این بخش، راهکارهای ایمانی-شناختاری دستیابی به آرامش از منظر آیات قرآن و روایات پیشوایان معصوم مورد بررسی قرار می‌گیرد.

بهانه‌ای برای شروع

یکی از خواسته‌های همیشگی بشر، دستیابی به آرامش واقعی بوده است. در این راستا، انسان در طول تاریخ تلاش‌ها و رنج‌های فراوانی را به دوش کشیده است. بی‌شک بخش وسیعی از تلاش‌های علمی بشر و کشف رازهای ناگشوده جهان طبیعت، به منظور دسترسی به امکاناتی بوده که آرامش و آسایش را برای انسان به ارمغان آورد.

از سوی دیگر، مطالعات آکادمیک و تحقیقات روان‌شناسی پیرامون آرامش، اضطراب و عوامل و موانع هر یک، بخش قابل توجهی از پژوهش‌های علوم انسانی را به خود اختصاص داده است. در سال‌های اخیر، کوشش‌های فراوانی در زمینه روان‌درمانی افرادی که دچار بیماری‌های روانی، اضطراب‌های شخصیتی و عدم تعادل روانی هستند، صورت گرفته و روش‌های متعددی برای روان‌درمانی پدید آمده است؛ اما گفتنی است که هیچ‌یک از این روش‌ها موفقیت کامل و مورد انتظار را در از میان بردن یا پیشگیری از بیماری‌های روانی کسب نکرده‌اند.

امروزه جوامع غربی نیز دریافته‌اند که برای درمان بیماری‌های روحی باید به دین پناه برد؛ و چون اسلام خاتم ادیان و کامل‌ترین آنها است، باید منشأ اصلی آرامش را در آن جستجو کرد.

در کتاب «پنجره‌ای به آرامش»، راهکارهای ایمانی ـ شناختاری مورد توجه قرار گرفت. در این کتاب، راهکارهای اخلاقی ـ رفتاری رسیدن به آرامش بررسی می‌شود. منظور از این راهکارها، آن دسته از راه‌حل‌های عملی و تمرینی است که بیشتر به جسم انسان مربوط می‌شوند.

یکی از مؤلفه‌هایی که به چرخه زیست و زندگی انسان مربوط می‌شود، فعالیت‌های طبیعی است. محیط زیست شامل تمامی عوامل فیزیکی، بیولوژیکی و زیبایی‌شناختی است که بر افراد و جوامع تأثیر می‌گذارد و از آن‌ها نیز تأثیر می‌پذیرد. شرایط طبیعی و محیط زیست به‌صورت پیچیده عمل می‌کند، اما از منظر بهداشت روانی تأثیر شگرفی بر جسم، روان و روح آدمی دارد. این تأثیرات به شکل مستقیم یا غیرمستقیم و در کوتاه‌مدت یا بلندمدت عملکرد روانی فرد را تحت تأثیر قرار داده و منشأ سلامتی یا بیماری او می‌شوند. تأثیر عوامل طبیعی و زیستی برای همگان قابل درک و لمس است و پیامدهای آن را درون خویش می‌توان یافت.