کتاب خانواده موفق؛ دفتر اول: ازدواج

زوجیت، قانونی جهان‌شمول و سنتی عمومی است که همه پدیده‌های جهان را در بر می‌گیرد. اراده خالق حکیم هستی بر این تعلق گرفته است که در پهن‌دشت آفرینش از هر چیزی جفت بیافریند. در آخرین کتاب آسمانی درباره عمومیت ازدواج در جهان خلقت می‌خوانیم:

«وَ مِن کُلِّ شَىْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون»؛
و از هر چیزی دو گونه [نر و ماده] آفریدیم، امید که شما عبرت گیرید.

تأمل در آیه، معنایی دقیق را آشکار می‌سازد. واژه «زوج» برای دو جنس نر و ماده به‌کار می‌رود و تفاوتی میان عالم حیوانات و گیاهان وجود ندارد. اگر این قانون عمومی را گسترش دهیم، تمام نیروهای مثبت و منفی را نیز شامل می‌شود. بر این اساس، خداوند می‌فرماید: «مِن کُلِّ شَیْءٍ»؛ یعنی از تمام موجودات، نه فقط موجودات زنده.

بر اساس تحقیقات گیاه‌شناسان، مسئله زوجیت در دنیای گیاهان، قانونی عام است. آن‌ها بارور می‌شوند، سپس میوه می‌دهند. این حقیقت در آیات نورانی قرآن به‌صراحت بیان شده است:

«أَوَ لَمْ یَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنَا فِیهَا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیم»؛
مگر در زمین ننگریسته‌اند که چقدر در آن، از هرگونه جفت‌های زیبا رویانیده‌ایم؟

دست رحمت و عنایت خداوند، درون هر نوعی از زوج‌ها و جفت‌ها، کشش، جاذبه و رابطه‌ای عاشقانه و میل به یکدیگر قرار داده است. وجود این کشش، در نظامی خاص و شرایطی مشخص در نظام تکوین یا عرصه تشریع، به ازدواج و جفت‌گیری و تکثیر نسل منتهی می‌شود. در دایره هستی، انسان‌ها از این قاعده مستثنا نیستند و بر مدار این حکم فطری و هماهنگ با قانون آفرینش، از آغاز خلقت، این پیوند میان جفت انسانی شکل گرفته است:

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَ بَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا کَثِیرًا وَ نِسَاءً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبًا»؛
ای مردم، از پروردگارتان که شما را از نفسی واحد آفرید و جفتش را نیز از او آفرید و از آن دو مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد، پروا دارید و از خدایی که به [نامِ] او از یکدیگر درخواست می‌کنید، پروا کنید، و زنهار از خویشاوندان مبرید، که خدا همواره بر شما نگهبان است.

از این فراز به دست می‌آید که تکثیر نسل فرزندان آدم، فقط از طریق آدم و همسرش صورت گرفته و موجود سومی در این امر دخالت نداشته است. به هر تقدیر، اصل پیوند میان زن و مرد، فطری است و دست خلقت آن را در سرشت انسان قرار داده است. اسلام که قوانین و دستورات خود را بر اساس فطرت پایه‌ریزی کرده، نیز ازدواج را نتیجه طبیعی خلقت انسان می‌داند.

با گذشت زمان و تحولات پیاپی در ساختارهای اجتماعی، مفهوم و اهمیت ازدواج یا تشکیل خانواده، که پایه اصلی جامعه محسوب می‌شود، به چالش کشیده شده است. این تحولات، شامل تغییرات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و فناوری‌اند که نهاد خانواده را در معرض تغییرات گسترده‌ای قرار داده‌اند. افزایش نرخ طلاق، فزونی نسبی سن ازدواج، انتخاب سبک زندگی متنوع‌تر توسط جوانان، و تحولات اجتماعی در نقش زنان از عواملی هستند که به تغییر در ارزش‌ها و ساختار خانواده منتهی شده‌اند.

این چالش‌ها باعث شده‌اند که اهمیت تشکیل خانواده با مسائل نوینی روبه‌رو شود؛ برای مثال، مفهوم خانواده از ابعاد بیولوژیکی به ابعاد روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی گسترش یافته است. همچنین، تکنولوژی و رسانه‌های اجتماعی، نقش‌آفرینی قابل توجهی در تغییر دیدگاه‌ها و رفتارهای خانوادگی داشته‌اند و این موضوع به تحول در انتظارهای اجتماعی و فردی از زندگی خانوادگی انجامیده است.

کتاب حاضر با مباحثی متنوع، از معناشناسی ازدواج تا مراحل مختلف این فرآیند، تلاش دارد نگرش‌ها، کارکردها، ملاک‌ها و مراحل مختلف تشکیل خانواده را تبیین کند.

فصل نخست این کتاب با عنوان «جایگاه و گونه‌ها»، چند جنبه اساسی از ازدواج را بررسی می‌کند. در این فصل، ازدواج مفهومی حیاتی دانسته شده و از زوایای مختلف بررسی می‌شود. ابتدا اهمیت و جایگاه ازدواج از دیدگاه‌های دینی، روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و عرفانی مطرح می‌شود تا عمق این مفهوم را از چشم‌اندازهای مختلف بشناسیم. سپس در بحث معناشناسی ازدواج، مفاهیمی چون نکاح، زوجیت، خانواده و عشق بررسی می‌شود و در نهایت، گونه‌شناسی ازدواج و معرفی انواع مختلف آن مطرح می‌گردد.

مباحث فصل دوم در قالب چهار بخش کلی سامان یافته است:
بخش نخست، بررسی چهار دسته نگرش به ازدواج است که بر اساس نظام‌های ارزشی و اخلاقی شکل گرفته‌اند: نگرش‌های “امری مقدس”، “ارضای جنسی”، “امری غیراخلاقی” و “اشتراک در زندگی”.
در گام بعد، نظریه‌های انتخاب همسر شامل نظریه‌های تبادل، همسانی، همگونی و مکمل واکاوی می‌شود.
بخش سوم، عوامل تأثیرگذاری همچون مصرف‌گرایی، شهرنشینی، کار و فراغت و تحول ارزش‌ها بر تغییر نگاه به ازدواج را بررسی و تحلیل می‌کند.
بخش پایانی این فصل، با برشمردن کارکردهای مهم ازدواج اعم از زیستی، حمایتی، تربیتی و اجتماعی، به بررسی عوامل تغییر کارکردهای ازدواج اختصاص دارد.

در فصل پایانی، دو ملاک کلی دینی و عرفی در همسرگزینی معرفی و بررسی می‌شوند. هر یک از این دو ملاک، زیرشاخه‌های خاص خود را دارند و تشخیص آن‌ها در قالب سه شیوه مشاهده، گفت‌وگو و تحقیق محقق می‌شود.
بخش دوم، مسئله سن ازدواج را در دو محور زمان ازدواج و تفاوت سنی همسران مطرح می‌کند.
سخن از مراحل مشترک ازدواج، محور بخش بعدی است که در قالب مراحلی متوازن از آداب و رسوم عرفی و دینی، در بیشتر خانواده‌ها و اقوام جریان دارد.
بخش پایانی به نقش نهادهای اجتماعی، اعم از دولتی و مردم‌نهاد، در آسان‌سازی ازدواج اختصاص دارد و نحوه نقش‌آفرینی آن‌ها را بیان می‌کند.