کتاب مجموعه مقالات سبک زندگی، جلد دوم

دیباچه
اصطلاح سبک زندگی از جمله اصطلاحاتی است که به‌طور چشمگیر در حوزه علوم اجتماعی، روان‌شناسی و زیرشاخه‌های آن به کار می‌رود. این مفهوم که درواقع برای تشریح وضعیت زندگی انسان در همه ابعاد آن نضج یافته است، در حوزه‌های مختلف علوم انسانی به وفور مورد استفاده قرار می‌گیرد و دامنه کاربرد آن چنان گسترده شده است که امروزه برخی از اندیشمندان ایده جایگزینی این مفهوم به جای برخی از مفاهیم مرسوم و سنتی را مطرح می‌سازند.

مفهوم سبک زندگی با مجموعه قابل توجهی از مفاهیمی همچون فرهنگ، منزلت، رفتار، سلیقه و مُد پیوندی ناگسستنی دارد و گستره آن تمامی ابعاد فردی و اجتماعی آدمی را در بر می‌گیرد. به باور برخی، سبک زندگی از دامان علوم انسانی غربی سر برآورده و بالنده گشته است. فارغ از داوری در این باب، آنچه مهم است، دنبال کردن نحوه پدیدآیی این مفهوم، پیشینه آن، رهیافت‌های مختلف به سبک زندگی و مفاهیم و حوزه‌های همبسته با آن در علوم ناظر به این مبحث است. این مهم بدون مطالعه آثار صاحب‌نظران و اندیشمندان این حوزه میسر نخواهد شد.

از آنجا که موضوع سبک زندگی به مثابه موضوعی آکادمیک در کشور ما عمر چندانی ندارد و زمینه دسترسی به مجموعه نسبتاً جامعی از آثار اصلی ناظر به این حوزه چندان هموار نیست، ضرورت معرفی تعدادی از آن‌ها احساس می‌شد. بر این اساس، پس از تتبع فراگیر و شناسایی منابع اصلی حوزه سبک زندگی، آثاری از آن بین انتخاب و پروژه ترجمه آن‌ها در دستور کار گروه سبک زندگی پژوهشکده سبک زندگی اسلامی قرار گرفت. ماحصل تلاش‌های صورت گرفته، در قالب دو جلد منتشر خواهد شد؛ جلد نخست ناظر به مفاهیم بنیادی سبک زندگی و جلد دوم معطوف به مفاهیم مرتبط با حوزه سبک زندگی است.

جلد حاضر، حاوی ده نوشتار از چهره‌های شاخص در حوزه علوم اجتماعی و روان‌شناسی، با هدف معرفی برخی از محوری‌ترین مفاهیم همبسته با مفهوم سبک زندگی گردآوری شده است. در ادامه مروری بر آنها خواهیم داشت:

1. «شیوه‌های زندگی در مدرنیته متأخر»؛ هلنا کوباتوا، استادیار جامعه‌شناسی و عضو هیئت علمی دانشگاه اولوموک در چکوسلاواکی
   نویسنده در این نوشتار ضمن بحث درباره شیوه‌های زندگی در مدرنیته متأخر، می‌کوشد تا تبیینی از معنای زیستن نزد آدمی و سبک‌های زندگی او در این دوره به دست دهد. در نخستین بخش از این بحث، به تعریف شیوه زندگی یا سبک زندگی می‌پردازد و بخش دوم را به بحث درباره طبقه‌بندی نظریات جامعه‌شناختی در باب سبک زندگی معطوف می‌سازد. سرانجام، در بخش سوم سه نمونه از سبک‌های زندگی در مدرنیته متأخر بررسی می‌شود.

2. «درآمدی بر تحول اجتماعی و شیوه‌های زندگی»؛ بتسی بلانسدن، مدیر عامل کنسرسیوم پژوهش‌های اجتماعی و سیاسی، پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی و سبک زندگی
   مؤلف طی این بحث مسئله محوری «عاملیت در برابر ساختار» و نقش انتخاب آدمی را در این میانه مطرح می‌کند. او در این بین به طرح چند پرسش اساسی و بحث درباره آن‌ها می‌پردازد: انتخاب‌های فردی و محدودیت‌های ساختاری چه نقشی در شکل‌دهی به سبک زندگی دارند؟ امروزه چه عواملی سبک‌های زندگی را شکل می‌دهند؟ ما تا چه اندازه برای انتخاب کردن آزاد هستیم؟ آیا نهادها و ساختارهای سنتی تصمیم‌ساز از میان رخت بربسته‌اند؟ و اگر چنین است، چه چیزی جانشین آن ساختارها شده است؟

3. «دین به مثابه چارچوبی برای شکل دادن سبک زندگی در جامعه مدرن»؛ دوشان لوژنی، جامعه‌شناس و فعال حوزه سبک زندگی
   مباحث این نوشتار با مسئله «امکان تعریف دین» و معناداری آن و نیز نسبت میان دین و معناداری آغاز می‌شود. نویسنده در ادامه با اشاره به تقویت روزافزون فرآیند فردی‌سازی در جوامع امروزین، بحث را به کیفیت زندگی در این جوامع و چگونگی نیل به رستگاری در آن‌ها معطوف می‌سازد. او در پایان ضمن مقایسه «سبک زندگی دینی و سکولار»، عناصر تعالی و تقدس را از جمله مؤلفه‌های کلیدی سبک زندگی دینی برمی‌شمرد.

4. «سبک زندگی و سلامت»؛ کاترین ایوان اُف، استاد روان‌شناسی و فعال حوزه سبک زندگی
   نویسنده در بخش نخست این اثر به ماهیت سلامتی و طبقه‌بندی تمایزات موجود در مفهوم سلامتی طی برهه‌های گوناگون می‌پردازد و درصدد پاسخ به این پرسش است که آیا در این باره، مفهوم اجتماعی، جسمی یا روانی مربوط به زندگی انسان عامل تعیین‌کننده‌تری است یا خیر. در بخش دیگر، با ابتناء به نظریه میدان لالوند، دسته‌بندی جدیدی از عوامل تعیین‌کننده سلامت شرح و وصف می‌شود.

5. «نظریه سبک زندگی سلامت‌محور و همگرایی عاملیت و ساختار»؛ ویلیام سی کاکرهام، عضو هیئت علمی و مدیر عامل مرکز پزشکی اجتماعی دانشگاه آلاباما در آمریکا
   بنابر ادعای این نوشتار، مدل فردگرایانه سبک‌های زندگی سلامت‌محور از نشان دادن تأثیرات ساختار بر انتخاب‌های سبک زندگی سلامت‌محور ناتوانند. نویسنده بر این اساس می‌کوشد تا مدلی از سبک زندگی سلامت‌محور ارائه دهد که همزمان نقش ساختار و عاملیت مورد توجه قرار گیرد. از دیدگاه او، گاه ساختار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، بی‌آنکه نقش عاملیت نفی شود، و البته گاهی نیز ساختار چنان بر عاملیت چیره می‌شود که دیگر جایی برای آن باقی نمی‌گذارد.

6. «فراغت: گذشته و حال»؛ کِن رابرتز، استاد جامعه‌شناسی و عضو هیئت علمی دانشگاه لیورپول در انگلستان
   مؤلف ضمن بیان مراد خود از اوقات فراغت و بهترین روش تعریف این مفهوم، به تبیین این موضوع می‌پردازد که چرا اوقات فراغت اهمیت دارد و اینکه چرا باید به نحوی جدی درباره آن تأمل و تحقیق کرد. او در این بین ضمن برشمردن دلایل جدی گرفتن این موضوع از سوی دولت‌ها، بر تأثیرگذاری این پدیده بر کیفیت زندگی انسان معاصر تأکید می‌کند. در ادامه، منابع اصلی کسب اطلاعات درباره فراغت معرفی می‌شود و این بحث با طرح این سؤال به پایان می‌رسد که: اگر اوقات فراغت می‌تواند کیفیت زندگی مردم را ارتقا ببخشد، چرا امروز مردم شادتر به نظر نمی‌رسند و رضایت‌شان از زندگی افزایش نیافته است؟

7. «فراغت و سبک‌های زندگی: گامی به سوی برنامه پژوهشی»؛ جان تی گاتاس، استاد جامعه‌شناسی و کارشناس حوزه فراغت
   این مقاله تلاشی است در راستای پرورش مفهوم سبک زندگی در قالب برنامه‌ای برای تحقیقات پژوهشی صورت گرفته درباره فراغت. تا به امروز، از منظر نویسنده، این تلاش‌های مفهومی و نظری باید در صدد فهم بهتر گرایش‌های سکولار و مشکلات زندگی عینی مردم باشد و این پنج گزارش کلیدی را لحاظ کند: تحقیقات ناظر به سبک زندگی ملتزم به یکی از بهترین شیوه‌های پژوهشی موجود نیست؛ لزومی به تجربی بودن پژوهش‌های ناظر به سبک زندگی نیست؛ اگر پژوهش‌های تجربی آینده متمرکز بر نمونه‌های مربوط به افراد، گروه‌ها و یا جوامع باشند، نظریه فراغت کارآیی بهتری خواهد داشت؛ پژوهش فراغت به منظور نیل به عمق و نه گسترۀ سطحی برگزیده شده است و عملاً کل تحقیقات فراغت از چشم‌انداز طولی بهره می‌برد.

8. «سبک زندگی، مصرف و تجربه آمریکایی: کلیات تاریخی»؛ میشل سوبل، استاد دپارتمان جامعه‌شناسی دانشگاه آریزونا در ایالات متحده
   سوبل بحث را درباره این موضوع آغاز می‌کند که بهترین شاخص سبک زندگی چیست. پس از بحثی دقیق درباره معیار شاخص‌دهی در این زمینه و معرفی معیار ثانوی برجستگی زمانی-مکانی، مدعی می‌شود که مصرف فعالیتی است که بهتر از هر چیز دیگری معنای سبک زندگی را منتقل می‌سازد.

9. «قدرت سبک زندگی»؛ میشلن شییز، پژوهشگر علوم اجتماعی و نخستین دبیرکل زن در وزارت آموزش و پرورش بروکسل
   نویسنده در این نوشتار مدعی است که سبک زندگی به مثابه پدیداری ثانوی و بازتاب مؤلفه‌هایی همچون شخصیت، طبقه اجتماعی، عضویت در گروه منزلت و منزلت اقتصادی اجتماعی مطلوب یا اکتسابی است. او در این مقاله استدلال می‌کند که سبک زندگی را نباید به عنوان پدیدار ثانوی منتج از ویژگی‌های بنیادین تلقی کرد، بلکه در عوض باید آن را به مثابه ابزاری دانست که به طور فعال در ساخت نابرابری اجتماعی دخیل است.

10. «الگوهای سبک زندگی؛ الزامات جدید برای پژوهش در زمینه ارتباطات جمعی»؛ جوزف تی پلومر، پژوهشگر حوزه بازاریابی و روان‌شناسی کاربردی در دانشگاه کلمبیا
    در این مقاله، از رهگذر چند مثال، دو رویکرد تحلیلی به داده‌های پایه و گردآوری شده از پاسخ‌دهندگان توصیف می‌شود. به اعتقاد نویسنده، سبک زندگی شیوه‌ای برای شناخت افراد در فرایند ارتباطات جمعی آن هم در شرایط مشهود، عینی و واقعی است که در جهان علمی معاصر بسیار مورد نیاز است.

در این مجال، از جناب حجت‌الاسلام دکتر محمدتقی فعّالی، ریاست محترم پژوهشکده سبک زندگی اسلامی، کمال تشکر و سپاس را ابراز می‌دارم. از مترجمان محترم و همکاران عزیز پژوهشکده سبک زندگی به ویژه آقایان عبدالرضا آتشین صدف، سید علی آقایی، محمد مرادی حسین‌آباد و حسن روشنی نیز قدردانی و سپاسگزاری می‌کنم. امید آنکه این تلاش علمی مقبول طبع ارباب معرفت و صاحبان اندیشه واقع شود و پژوهشگران و اندیشوران نکته‌سنج، ما را از دیدگاه‌ها و نکات اصلاحی‌شان بهره‌مند سازند. گر خطا گفتیم، اصلاحش تو کن.

مصلحی تو، ای تو سلطان سخن
امیر قربانی
بهار 13