کتاب با قرآن علی را بشناسیم

در اندیشه اسلامی

در اندیشه اسلامی، امامت سابقه‌ای طولانی دارد و آثار گوناگونی درباره‌ی آن به رشته‌ی تحریر درآمده است که از اهمیت مسئله نزد دانشمندان اسلامی حکایت دارد. مورخان اندیشه‌ی اسلامی بر آن‌اند که نزاع بر سر جانشینی آخرین فرستاده‌ی الهی (ص)، از نخستین مباحث کلامی است که پس از رحلت حضرت رسول (ص) در میان امت رواج یافت.

مواجهه‌ی شیعه با مسئله‌ی جانشینی پیامبر خاتم (ص)، ارائه‌ی نظریه‌ی امامت به‌عنوان استمرار نبوت بود که آن را در زمره‌ی تعالیم و آموزه‌های دینی اسلام قرار داد.

در منظومه‌ی فکری اسلام، امامت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و یکی از اصول مهم اعتقادی به‌شمار می‌آید. بر پایه‌ی این بینش، امامت استمرار اهداف والای نبوت است، به‌گونه‌ای که اگر امامت وجود نداشت، خواسته‌ها و هدف‌های نبوت نیز با چالش جدی مواجه می‌شد؛ پس همان‌گونه که نبوت از اصول دین است، امامت نیز در زمره‌ی اصول دین به‌شمار می‌آید.

با امامت، اساس شریعت حفظ می‌شود و نظام اجتماعی قوام می‌یابد. زندگی بدون معرفت امام، زندگی جاهلانه است و هرکس در زمان خود از دنیا برود و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.

در آخرین کتاب آسمانی، امامت مرحله‌ی پایانی سیر تکاملی انسان معرفی شده که تنها پیامبران اولوالعزم به آن دست یافته‌اند:

«و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود و او همه را به انجام رسانید، [خداوند] فرمود: من تو را پیشوای مردم قرار دادم. [ابراهیم] پرسید: آیا از نسل من نیز؟ فرمود: پیمان من به ستمگران نمی‌رسد.»
(سوره بقره، آیه ۱۲۴)

امامت، جانشینی پیامبر (ص) در تبلیغ احکام، برپا داشتن حدود الهی، پاسداری از دین خدا و تربیت بشریت است. بر اساس این تعریف که شیخ مفید آن را بیان داشته و بزرگان امامیه بر آن مهر تأیید زده‌اند، امامت تحقق بخشیدن به برنامه‌های دینی است، اعم از حکومت به معنای وسیع کلمه، اجرای حدود و احکام الهی، اجرای عدالت اجتماعی، و تربیت و پرورش ظاهری و باطنی انسان‌ها.

در حقیقت، مقام امامت، مقام تحقق‌بخشی به اهداف مذهب و هدایت به معنای «ایصال إلی المطلوب» است، نه فقط نشان دادن راه. علاوه بر آن، هدایت امام، هدایت تکوینی را نیز شامل می‌شود؛ یعنی امام تأثیر باطنی بر انسان‌ها دارد، از نفوذ روحانی برخوردار است، شعاع وجودی ایشان بر قلب‌های انسان‌های آماده می‌تابد و آنان را هدایت معنوی می‌کند.

وجود امام و پیشوا از نظر تمام فرَق اسلامی امری واجب و ضروری است. بر امت لازم است که از پیشوایی عادل پیروی کنند تا قوانین الهی جاری شود و جامعه بر اساس احکام اسلامی اداره گردد. هرچند همه‌ی فرقه‌ها بر وجوب و ضرورت امامت اتفاق نظر دارند، اما در کیفیت این وجوب — عقلی یا شرعی بودن آن — اختلاف وجود دارد. همچنین درباره‌ی شرایط و اوصاف امام و نیز راه انتخاب یا نصب ایشان نیز اختلاف‌هایی وجود دارد.

در مکتب شیعه، امامت واجب عقلی و شرعی است و فلسفه‌ی نصب و تعیین امام (ع) با فلسفه‌ی بعثت پیامبر (ص) هم‌داستان است؛ یعنی همان علت‌هایی که برانگیختن رسول را ایجاب می‌کند، باعث می‌شود که پس از پیامبر (ص)، امامی که عهده‌دار وظایف رسالت است، از سوی خدا منصوب شود.

همان‌گونه که پیامبر (ص) از جانب خدا مبعوث می‌شود و مردم در انتصاب او هیچ نقشی ندارند، امام (ع) هم که جانشین پیامبر (ص) است، باید از جانب خدا منصوب شود؛ چراکه امام (ع) نه تنها باید در تمام سجایای اخلاقی و فضایل و کمالات سرآمد مردم باشد، بلکه باید دارای مقام والای عصمت بوده، از گناه و خطا به‌دور باشد و از علم وسیعی نیز برخوردار باشد. از آنجا که تشخیص این امور از حیطه‌ی فهم مردم خارج است، تنها آفریدگار و خالق هستی است که بر مخلوقات و مکنونات خود آگاه است و می‌تواند چنین افرادی را به مردم معرفی کند.

شیعه معتقد است پیامبر اسلام (ص) بیش از همه‌ی امور و احکام اسلامی، به امر خلافت و امامت اهتمام ورزیده است و نه تنها وصی بعد از خود، بلکه دوازده وصی (علیهم‌السلام) را نام برده است. رسول اکرم (ص) از آغازین لحظات دعوت و بعثت تا آخرین دقایق زندگی و هنگام رحلت، از آنان یاد کرده و آنان را به مردم معرفی کرده است.

در مکتب اهل‌سنت، مقام امامت، مقامی فرعی و اجتماعی است و دست افراد جامعه‌ی اسلامی در انتخاب آنان باز است. از دیدگاه این مذهب، امامت از فروع دین است و لزوم انتخاب آن ناظر به اجرای احکام الهی است؛ چراکه اجرای احکام و جهاد در راه خدا، بدون امام امکان‌پذیر نیست. به همین سبب، امت اسلامی باید فردی را برگزینند که احکام خدا را اجرا کند و با دشمنان جهاد نماید.

اهل‌سنت برای انتخاب امام، ضابطه‌ای خاص و جامع ندارند، بلکه بیشتر شیوه‌ی خلفای پیشین را ملاک و ضابطه‌ی انتخاب خلیفه قرار داده‌اند. به‌عنوان نمونه، چون نخستین خلیفه با بیعت جمعی از مسلمانان به خلافت انتخاب شد، بیعت گروهی در زمره‌ی شیوه‌های انتخاب خلیفه‌ی مسلمین قرار گرفت. یا از آنجا که خلیفه‌ی دوم به‌وسیله‌ی خلیفه‌ی پیشین زمام امور را در دست گرفت، تعیین امام توسط خلیفه‌ی پیشین یکی از شیوه‌های انتخاب امام قرار گرفته است. و یا چون خلیفه‌ی سوم از راه شورا به خلافت رسید، شورا یکی از راه‌های پوشیدن جامه‌ی خلافت بر اندام شخصی تعیین گردید. یا از آنجا که خلفای بعد — مانند امویان و عباسیان — از راه قهر و غلبه زمام امور را در دست گرفتند، قهر و غلبه نیز در شمار راه‌های شناخت امام گنجانده شد.