کتاب جستارهایی در سبک زندگی جلد دوم

اصطلاح «سبک زندگی» را گویا نخستین‌بار ماکس وبر به کار برد و آلفرد آدلر آن را در حوزهٔ روان‌شناسی مفهوم‌سازی کرد. کاربرد گستردهٔ این واژه، بیانگر تلقی خاصی از زندگی و انسان است. زندگی در این کاربرد، برخلاف تصور جبر‌انگارانه و مکانیکی، هدفمند، کل‌نگرانه و نظام‌مند است.

اصطلاح سبک زندگی در دهه‌های اخیر اهمیت بیشتری یافته است. هرچند این اصطلاح ریشه در نظریه‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی دارد، بیشتر در پژوهش‌های تجربی توسعه یافته است و در رشته‌های گوناگون کارکرد پیدا کرده است. از اوایل دههٔ ۱۹۸۰ میلادی، سازمان بهداشت جهانی، مفهوم سبک زندگی را به رسمیت شناخت. این سازمان، «سبک زندگی» را الگوهایی از انتخاب‌های رفتاری از میان گزینه‌های گوناگون و برحسب شرایط اجتماعی و اقتصادی و سهولت تعریف کرد.

این مفهوم با مجموعهٔ قابل‌توجهی از مفاهیمی همچون فرهنگ، منزلت، رفتار، سلیقه و مد، پیوندی گسست‌ناپذیر دارد و گسترهٔ آن، ابعاد فردی و اجتماعی زندگی آدمیان را در برمی‌گیرد. به باور برخی، سبک زندگی در دامان علوم انسانی غربی رشد کرده و بالنده شده است. فارغ از داوری در این باب، آنچه مهم است، دنبال‌کردن نحوهٔ پدیدآیی این مفهوم، پیشینهٔ آن، رهیافت‌های مختلف به سبک زندگی و مفاهیم هم‌بسته با آن در علوم ناظر به این مبحث است. این مهم، بدون مطالعهٔ آثار صاحب‌نظران و اندیشمندان این حوزه، میسر نخواهد شد.

پژوهشکدهٔ سبک زندگی اسلامی، برای پرکردن خلأ تولید اندیشه و علم در حوزهٔ مباحث سبک زندگی، از سال ۱۳۹۴، «پژوهش‌نامه سبک زندگی» را منتشر کرد. این دوفصل‌نامه، جدیدترین یافته‌ها در حوزهٔ سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی را در قالب مقالات علمی ـ پژوهشی بازتاب می‌دهد.

هدف از انتشار این نشریه، ایجاد فرصت برای تبادل نظر و نقد مباحث مرتبط با سبک زندگی، ارتقای سطح پژوهش‌های بنیادین علوم مرتبط با این حوزه و کیفیت آن، طرح مسائل جدید علمی، و کمک به مسئله‌یابی و حل مسائل علمی و فنی دربارهٔ تنگناهای توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی کشور بود.

جلد دوم از این مجموعه، حاوی ۱۳ اثر منتخب از این پژوهش‌نامه است که با هدف واکاوی مهم‌ترین مفاهیم ناظر به حوزهٔ دین و سبک زندگی به رشتهٔ تحریر درآمده است. در ادامه، مروری اجمالی بر این آثار خواهیم داشت:

۱. سبک زندگی و سیره؛ تمایزات و اشتراک‌ها
محمدتقی فعالی (عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی، تهران)
نویسنده در این پژوهش با استفاده از روش تحقیق کتابخانه‌ای ـ اسنادی، به واکاوی نسبت سبک زندگی و سیره در قالب تمایزات و اشتراک‌ها پرداخته است.

۲. سبک زندگی در پرتو قرآن
مجید کافی (استادیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم)
هدف از این پژوهش، استنباط و استخراج سبک زندگی از آیات و روایات مرتبط و تفسیری، بر اساس روش ترکیبیِ تفسیر موضوعی، تحلیل محتوا و نظریهٔ زمینه‌ای است. نویسنده با استخراج آیات، عملیات مفهوم‌پردازی، مقوله‌بندی مفاهیم، تعیین سازه‌های اصلی و نقش آن‌ها و برقراری پیوندهای منطقی میان مقوله‌ها و سازه‌ها، مدلی فرایندی از زندگی را معرفی می‌کند.

۳. اصول سبک زندگی قرآنی
محمدعلی رضایی اصفهانی (دانشیار جامعه‌المصطفی العالمیه، قم)
نویسنده در این نوشتار کوشیده است تا ابتدا اصول سبک زندگی قرآنی را مفهوم‌سازی کند و آنگاه به شناسایی اصول ثابت و متغیر سبک زندگی قرآنی بپردازد.

۴. خطاهای اسنادی و نقش آن در رفتار انسان از منظر قرآن کریم
هادی عبدلی و احمدرضا احمدی
هدف این پژوهش، بررسی خطاهای اسنادی از منظر قرآن کریم است. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است و برای تحلیل آیات، از تفاسیر معتبر شیعه و سنی بهره گرفته شده است.

۵. ارائهٔ روشی دلالت‌پژوهانه در مطالعات سبک زندگی اسلامی
احمد زارع زردینی، کمال خواجه‌پور بنادکی، طیبه زارعی محمودآبادی
این جستار، روشی دلالت‌پژوهانه را در مطالعات سبک زندگی اسلامی، بر پایهٔ روابط معنایی واژگان قرآنی، پیشنهاد می‌کند.

۶. مدل جامع کنش از منظر عرفان و قرآن
محمدتقی فعالی و مطهره فعالی
در این مقاله، ضمن بررسی ابعاد مختلف نظریهٔ احسان، مبانی و دلایل آن از منظر عرفان و قرآن تحلیل شده است.

۷. نظام موضوعات و مفاهیم نظریهٔ سبک زندگی اسلامی بر مبنای سیرهٔ علوی با تأکید بر نهج‌البلاغه
مهرداد کلانتری، جواد یارعلی، حمیدطاهر نشاط‌دوست، حمیدرضا عریضی
پژوهشی با هدف تدوین مبانی نظریهٔ سبک زندگی علوی، با محوریت آموزه‌ها، مؤلفه‌ها و مفاهیم نهج‌البلاغه.

۸. سبک زندگی فاطمی
عبدالکریم بهجت‌پور
این مقاله در پی معرفی کامل‌ترین سبک زندگی است و فاطمه زهرا (س) را نمونهٔ زندگی کامل در ابعاد مختلف معرفی می‌کند.

۹. عوامل تحقق، تغییر و استمرار قواعد رفتاری مبتنی بر انسان‌شناسی و فقه اسلامی
محمدجواد قاسمی‌اصل
پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی عوامل تحقق و تغییر قواعد رفتاری از منظر انسان‌شناسی و فقه اسلامی پرداخته است.

۱۰. مؤلفه‌های سبک زندگی دینی از منظر آیت‌الله جوادی آملی و بازنمایی آن در رسانه
سید محمد دیباجی و مهدی توکل‌نژاد
این مقاله با تحلیل آثار آیت‌الله جوادی آملی، به استخراج مؤلفه‌های سبک زندگی دینی و امکان بازنمایی آن در رسانه‌های مدرن می‌پردازد.

۱۱. شیوه‌های تعامل امیر مؤمنان علی (ع) با مخالفان
سیدمحمد امام و غلامحسن محرمی
جستاری تحلیلی دربارهٔ شیوه‌های کلامی و غیرکلامی امام علی (ع) در برخورد با مخالفان، با روش کتابخانه‌ای و تحلیلی.

۱۲. تأثیر افعال اختیاری بر تکوین از منظر قرآن و روایات با تأکید بر سبک زندگی اسلامی
مهدی جعفرزاده، محمدحسین رنجبر حسینی، مهدی نصرتیان
از منظر نویسندگان، تأثیر تکوینی افعال اجتماعی نیک، با جریانی از نعمت‌ها همراه است؛ در حالی‌که تأثیر منفی لزوماً قطعی نیست.

۱۳. سبک زندگی به مثابهٔ عامل میانجی دین و سلامت
این پژوهش، الگویی میانجی را ارائه می‌کند که در آن، سبک زندگی، واسطهٔ تأثیر دین بر سلامت معرفی می‌شود.

سخن پایانی
در پایان، بر خود لازم می‌دانم مراتب سپاس‌گزاری صمیمانهٔ خود را از جناب آقای دکتر محمدتقی فعالی، ریاست محترم پژوهشکدهٔ سبک زندگی، بابت پشتیبانی معنوی و علمی از این پروژه اعلام دارم. همچنین از همکاران عزیز گروه سبک زندگی، به‌ویژه آقایان علی فرهنگی، حامد عبداللهی، سیدعلی آقایی و سیداکبر موسوی، قدردانی می‌کنم.

امیدوارم این اثر، گامی سودمند در مسیر غنا بخشیدن به ادبیات علمی سبک زندگی باشد و مقبول طبع پژوهش‌گران و اندیش‌وران نکته‌سنج واقع شود.

امیر قربانی