کتاب جستارهایی در سبک زندگی جلد چهارم

دیباچه

اصطلاح «سبک زندگی» را گویا نخستین‌بار ماکس وبر به کار برد و آلفرد آدلر آن را در حوزۀ روان‌شناسی مفهوم‌سازی کرد. کاربرد گستردۀ این واژه، بیانگر تلقی خاصی از زندگی و انسان است. زندگی در این کاربرد، برخلاف تصور جبرانگارانه و مکانیکی، هدفمند، کل‌نگرانه و نظام‌مند است.

اصطلاح سبک زندگی در دهه‌های اخیر اهمیت بیشتری یافته است. هرچند این اصطلاح ریشه در نظریه‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی دارد، بیشتر در پژوهش‌های تجربی توسعه یافته است و در رشته‌های گوناگون کارکرد یافته است. از اوایل دهۀ ۸۰ میلادی، سازمان بهداشت جهانی مفهوم سبک زندگی را به رسمیت شناخت. این سازمان «سبک زندگی» را الگوهایی از انتخاب‌های رفتاری از میان گزینه‌های گوناگون و برحسب شرایط اجتماعی، اقتصادی و سهولت، تعریف کرده است.

این مفهوم با مجموعه‌ای قابل توجه از مفاهیم همچون فرهنگ، منزلت، رفتار، سلیقه و مُد پیوندی گسست‌ناپذیر دارد و گستره‌اش ابعاد فردی و اجتماعی زندگی آدمیان را دربرمی‌گیرد. به باور برخی، سبک زندگی در دامان علوم انسانی غربی رشد کرده و بالنده شده است. فارغ از داوری در این‌باره، آنچه مهم است، دنبال‌کردن نحوۀ پدیدآیی این مفهوم، پیشینۀ آن، رهیافت‌های مختلف به سبک زندگی و مفاهیم هم‌بسته با آن در علوم ناظر به این مبحث است. این مهم بدون مطالعۀ آثار صاحب‌نظران و اندیشمندان این حوزه میسر نخواهد شد.

پژوهشکدۀ سبک زندگی اسلامی برای پرکردن خلأ تولید اندیشه و علم در حوزۀ مباحث سبک زندگی، از سال ۱۳۹۴ «پژوهش‌نامۀ سبک زندگی» را منتشر کرد. این دوفصل‌نامه، جدیدترین یافته‌ها در حوزۀ سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی را در قالب مقالات علمی ـ پژوهشی بازتاب می‌دهد. هدف از انتشار این نشریه، ایجاد فرصت برای تبادل‌نظر و نقد مباحث مرتبط با سبک زندگی، ارتقای سطح پژوهش‌های بنیادین در علوم مرتبط با این حوزه و ارتقای کیفیت آن، طرح مسائل جدید علمی و کمک به مسئله‌یابی و حل مسائل علمی و فنی دربارۀ تنگناهای توسعۀ فرهنگی و اجتماعی کشور بوده است.

جلد چهارم از این مجموعه، حاوی ۱۳ اثر منتخب از این پژوهش‌نامه است که با هدف واکاوی مهم‌ترین مفاهیم هم‌بسته با سبک زندگی به رشتۀ تحریر درآمده‌اند. در ادامه، مروری اجمالی بر این آثار خواهیم داشت:

۱. سبک زندگی مبتنی بر زیست شبانه

مهرانگیز شعاع کاظمی (دانشیار گروه مطالعات خانواده و زنان، دانشگاه الزهرا) و مریم کردلو (دانشجوی ارشد مطالعات زنان، دانشگاه الزهرا)
در این پژوهش با معرفی دیدگاه‌های نظریه‌پردازان تأثیرگذار و تبیین عناصر مؤثر بر حیات شبانه، به بررسی ابعاد و مؤلفه‌های سبک زندگی نوپدید در قالب زیست شبانه پرداخته شده است. این پژوهش از نوع کاربردی و از منظر روش گردآوری داده‌ها، توصیفی ـ تحلیلی از نوع پیمایش/زمینه‌یابی است.

۲. جذب و حفظ مخاطب برای رسانۀ خبری در ایران با استفاده از نظریۀ سبک زندگی

اسماعیل افقهی، اعظم میرزمانی، علی حمیدی‌زاده و سیدحسین شرف‌الدین
این مقاله با هدف شناسایی ذائقۀ خبری مخاطبان ایرانی، با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و رویکرد استقرایی، ذائقۀ خبری را در دو مقولۀ عادتی و ابزاری طبقه‌بندی می‌کند.

۳. آسیب‌شناسی رشد اخلاقی در زیست اجتماعی اسلامی از منظر قرآنی

فرشته ابوالحسنی نیارکی
این مقاله با روش درون‌دینی، آسیب‌های اخلاقی در دو سطح کلان و خرد جامعه اسلامی را معرفی و تحلیل می‌کند.

۴. تأثیر سبک زندگی «مسرفانه» بر ساحات وجودی انسان از نگاه قرآن (با رویکرد تحلیل شبکۀ مضامین)

محمدتقی بقائی‌زاده تفت و همکاران
این مقاله با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و تکنیک تحلیل مضمون، مقولاتی به‌عنوان مضامین فراگیر استخراج و معرفی کرده است.

۵. سبک زندگی خوش‌بینانه بر اساس دیدگاه سلیگمن و بررسی آن از منظر آموزه‌های اسلامی

محمدرضا آتشین‌صدف
پژوهشی نظری و کتابخانه‌ای برای اثبات هم‌سویی دیدگاه سلیگمن دربارۀ خوش‌بینی با آموزه‌های اسلامی.

۶. بررسی مبانی کنش‌های روادارانه ناظر بر بینش‌های عرفانی داراشکوه و بومه

محسن گلپایگانی و همکاران
با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، به مبانی عرفانی و رفتاری در رفتار روادارانه پرداخته است.

۷. شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های توازن زندگی ـ کار با رویکرد سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی

(نویسندگان درج نشده‌اند)
این پژوهش به‌صورت آمیخته اکتشافی، سه بعد فردی، خانوادگی و شغلی را با ۳۰ شاخص برای توازن زندگی ـ کار شناسایی کرده است.

۸. بررسی و تبیین مبانی دینی جایگاه و نقش زنان در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت

محسن اخباری و منصوره زارعان
این پژوهش، جایگاه جنسیتی زن در الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت را بر مبنای آموزه‌های دینی تحلیل کرده است.

۹. نقش میانجی تاب‌آوری خانواده در رابطۀ سبک زندگی اسلامی و رضایت از زندگی

محمد فرهوش و همکاران
تحلیلی آماری و مسیر براساس مدل بارون و کنی که نشان می‌دهد تاب‌آوری خانواده رابطۀ سبک زندگی اسلامی و رضایت از زندگی را واسطه‌گری کامل می‌کند.

۱۰. واکاوی پدیدارشناسانۀ فرایند غیرنهادی‌شدن ازدواج

مرضیه شهریاری
پژوهشی کیفی با روش پدیدارشناسی که با مصاحبه‌های عمیق، مهم‌ترین دلایل غیرنهادی شدن ازدواج را شناسایی کرده است.

۱۱. پیامدهای نامطلوب پنهان‌کاری نابجا در زندگی زناشویی

حمید مریدیان
پژوهشی توصیفی ـ تحلیلی بر اساس منابع کتابخانه‌ای که به پیامدهای منفی پنهان‌کاری در زندگی زناشویی می‌پردازد.

۱۲. نقش عوامل عاطفی ـ روانی در تحکیم خانواده از منظر آیات و روایات با رویکرد سبک زندگی اسلامی

مجید استادی و محمدرضا سالاری‌فر
پژوهشی با روش توصیفی ـ تحلیلی و تفسیری در مکتب اهل‌بیت(ع) دربارۀ تأثیر مهارت‌های سبک زندگی اسلامی بر استحکام خانواده.

۱۳. بررسی شاخص‌های ارتباط کلامی با نامحرم با رویکرد سبک زندگی اسلامی

سمیه رستمی و همکاران
با روش کتابخانه‌ای و تحلیلی، به شاخص‌های لحن و محتوای کلام با نامحرم از منظر قرآن و روایات پرداخته است.

در پایان، بر خود لازم می‌دانم مراتب سپاسگزاری صمیمانۀ خود را از جناب آقای دکتر محمدتقی فعالی، ریاست محترم پژوهشکدۀ سبک زندگی، بابت پشتیبانی معنوی و علمی از این پروژه اعلام دارم. از همکاران عزیز گروه سبک زندگی، به‌ویژه آقایان حامد عبداللهی، سیدعلی آقایی و سیداکبر موسوی، قدردانی و سپاسگزاری می‌کنم. امیدوارم که این اثر، گامی سودمند در مسیر غنابخشی به ادبیات علمی سبک زندگی باشد و مقبول طبع پژوهشگران و اندیش‌وران نکته‌سنج واقع شود.

امیر قربانی