کتاب فرهنگ آپارتمان نشینی با نگرش به منابع دینی

چهار دهه از ورود پدیده آپارتمان نشینی به ایران می‌گذرد. بعد از این همه سال، در آخرین نظرسنجی‌ها، ۵۵ درصد تهرانی‌ها اعلام کرده‌اند که از زندگی در آپارتمان، احساس نارضایتی و حتی تنفر می‌کنند. بر اساس این نظرسنجی، ۳۹ درصد از پاسخ‌گویان سر و صدا و رفت‌وآمد زیاد در طبقات، ۲۷ درصد محدودیت فضا و نداشتن استقلال، ۱۳ درصد نبودن تفاهم فکری و سلیقه‌ای ساکنان با هم، ۱۲ درصد نداشتن فضای تفریح و بازی و ۲۷ درصد دخالت و مزاحمت همسایگان را از مشکلات آپارتمان نشینی عنوان کردند.

کارشناسان می‌گویند وقتی آپارتمان نشینی از غرب وارد ایران شد، فرهنگ آن را با خودش نیاورد و تنها چیزی که وارد شد، خود آپارتمان بود! یعنی مشکل از آنجا آغاز شد که جامعه ایرانی، خانه آپارتمانی را وقتی قبول کرد، فرهنگ آن را که هماهنگ با فرهنگ اسلامی-ایرانی نبود، پس زد و نپذیرفت. این نخستین و مهم‌ترین آسیب و ناسازگاری در این نوع زندگی بود.

توضیح این‌که آنچه تحت عنوان الزامات قانوني یا قوانین آپارتمانی مطرح است، بی‌تردید نقش مهمی در ساماندهی مشکلات دارد؛ ولی واقعیت این است که کاهش معضلات این سبک زندگی، به چیزی بیش از وجود قانون نیاز دارد و آن، نهادینه‌شدن فرهنگ و اخلاق آپارتمان نشینی در کشور است.

البته روشن است که رعایت «قانون و فرهنگ آپارتمان نشینی» هر دو، حکم مسکن و آرام‌بخش را در قبال آسیب‌هاي این نوع زندگی دارد؛ اما آنچه پیش و بیش از همه این‌ها ضرورت دارد، بازگشت به معماری سنتی و طراحی خانه بر اساس الگوي معماری اسلامی-ایرانی متناسب با تحولات معاصر است که به نظر نگارنده، هر چند ممکن است در برخی کلان‌شهرها، به دلیل تراکم جمعیت و کمبود زمین خالی، ساخت خانه‌های تک واحدی میسور نباشد؛ اما در بسیاری از شهرهای ایران به‌ویژه شهرستان‌ها و روستاها، ساخت خانه‌های حیاط‌دار و وسیع و سازگار با معماری سنتی و اسلامی و فرهنگ و ذائقه مسلمانان، مقدور است.

از این‌رو به نظر نگارنده، استدلال برخی متولیان و کارشناسان امر، کمبود زمین برای احداث خانه‌های حیاط‌دار و توان مالی شهروندان، ناتمام است؛ بلکه بهانه‌ای بیش نیست؛ زیرا در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران، هم زمین هست و هم چه بسا هزینه‌های یک خانه حیاط‌دار با فاصله اندکی از شهر، بیشتر از هزینه‌های یک آپارتمان در داخل شهر نیست.

بنابراین باید بگوییم اقبال مردم به خانه‌های آپارتمانی به دلایلی نیست که کارشناسان مسکن ذکر می‌کنند؛ بلکه به این دلیل است که آپارتمان نشینی به فرهنگ تبدیل شده است؛ یعنی تغییر ذائقه فرهنگی به تغییر الگوي سکونت مردم منجر شده است. پس مهم‌ترین راهکار برای متولیان فرهنگی، تغییر این ذائقه است.

با کمال تأسف باید گفت که این پدیده نه تنها در شهرهای کوچک و بزرگ رایج شده است، بلکه به روستاها هم وارد شده است. آپارتمان نشینی در روستاها از تغییر «آشپزخانه سنتی» به «اوپن» شروع شد و در حال حاضر تغییر کامل خانه سنتی به خانه آپارتمانی کلید خورده است و این با لحاظ آسیب‌ها و معضلاتی که خواهد آمد، بسیار باعث تأسف است؛ آسیب‌هایی که حتی در روابط همسایگی تأثیرات منفی می‌گذارد.

در گذشته، همسایگان نه تنها احترام یکدیگر را داشتند، بلکه «اخلاق و آداب» جزئی‌تری را هم در حق یکدیگر رعایت می‌کردند؛ اما الان در بسیاری از موارد می‌بینیم که برخی همسایگان، «حقوق حداقلی» سایرین را رعایت نمی‌کنند و با اشکال مختلف، آسایش را از دیگران سلب می‌کنند.

بنابراین با توجه به مشکلات مذکور که همگی آن‌ها در فقدان فرهنگ آپارتمان‌نشینی ریشه دارد، مهم‌ترین انگیزه این پژوهش، تبیین فرهنگ، آداب و رسوم این سبک زندگی است که لازمه آن شناسایی و بیان آسیب‌ها و خلأها و به دنبال آن بیان راهکارها و راه‌حل‌های پیشنهادی است. البته ناگفته پیداست که شناسایی آسیب‌ها زمانی مقدور است که نگاهی تبارشناختی به مبانی، مبادی و ریشه‌های تاریخی و فکری آپارتمان نشینی داشته باشیم. بر همین اساس، بررسی تاریخی و تحلیلی پدیده مدرنیته و شهرنشینی مدرن، یکی از مقدمات این پژوهش است؛ زیرا این عوامل باعث پدیدآمدن آپارتمان نشینی بوده است.

بر پایه این نگاه، پژوهش حاضر دارای فصول ذیل است:

فصل اول: بیان چیستی، پیشینه و ویژگی‌های آپارتمان نشینی. در این فصل ابتدا مفاهیم کلیدی از قبیل فرهنگ، آپارتمان و فرهنگ آپارتمان نشینی تبیین می‌شود. سپس به صورت مفصل، ریشه‌های فکری آپارتمان نشینی یعنی مدرنیته و شهرنشینی بیان می‌شود.

فصل دوم: بیان الزامات و بایسته‌های قانونی، اعتقادی، رفتاری و اخلاقی آپارتمان نشینی که کمتر اثری به این مقوله پرداخته است.

فصل سوم: این فصل که بدنه اصلی پژوهش را تشکیل می‌دهد، در سه بخش به بیان آسیب‌ها و راهکارهای آپارتمان نشینی می‌پردازد:

• مزایای آپارتمان نشینی؛

• آسیب‌ها و راهکارهای شهرنشینی؛

• آسیب‌ها و راهکارهای آپارتمان‌سازی؛

• آسیب‌ها و راهکارهای آپارتمان نشینی.

نکته دیگر این‌که لابه‌لای مباحث شهرنشینی و آپارتمان نشینی، الگوهایی را در قالب الگوي پیشنهادی مسکن مطلوب و الگوي پیشنهادی شهر مطلوب اسلامی ارائه کردیم.

در پایان، اخلاق اسلامی حکم می‌کند از راهنمایی‌ها و نکته‌پردازی‌های سازنده استاد پرکار و پربار، حضرت حجت‌الاسلام و المسلمین آقای دکتر محمدتقی فعالی (دام توفیقه) و همچنین از تذکرات سودمند دوست فاضل‌م، حجت‌الاسلام آقای حمید فلاحتی و همراهی‌های خانواده صبورم قدردانی کنم.