کتاب بهداشت و سلامت روان

سلامتی و بهداشت، از دیرباز یکی از موضوعات جدی بشر بوده و کوشش‌های زیادی در راستای آن صورت گرفته است. انسان از زمانی که خود را شناخت، دغدغه‌ی حفظ بدن در برابر آسیب‌ها و صدمات را داشت و هر از گاهی به کشف شیوه‌های بهتر برای مراقبت از جسم خود می‌پرداخت.

با گسترده‌تر شدن دایره‌ی شناخت او نسبت به خود و محیط اطرافش، حالاتی را در درون خود احساس می‌کرد که گویی با وضعیت جسمی‌اش تناسبی ندارند، یا اگر هم دارند، او متوجه آن‌ها نمی‌شود. او دریافت که گاهی نسبت به برخی اتفاقات احساس اضطراب دارد بدون آنکه دلیل آن را بداند، یا افکار مزاحم و آزاردهنده‌ای همواره همراه او هستند، اما منشأ آن‌ها را نمی‌شناسد. زمانی که اوضاع وخیم‌تر می‌شد، رفتارهای نابهنجاری از خود یا دیگر انسان‌ها مشاهده می‌کرد، بی‌آنکه دلیل یا درمان آن را بداند یا بخواهد بداند.

تاریخ بهداشت و سلامت روان، صحنه‌هایی دردناک از درمان بیماران مبتلا به مشکلات روحی و روانی را در خود دارد. برای مثال، در گذشته، از روش‌هایی چون سوراخ کردن جمجمه برای خارج کردن ارواح خبیثه استفاده می‌کردند. در واقع، رویکرد رایج آن زمان چنین بود که افراد مبتلا به اختلالات رفتاری و روانی، تسخیرشده‌ی ارواح شریر هستند.

باستان‌شناسان در مناطقی از خاور دور و میانه، قبایل سلتیک در بریتانیا، چین، هندوستان، و نیز در میان مردمان آمریکای شمالی و جنوبی، به جمجمه‌هایی سوراخ‌شده برخوردند که این باور را تأیید می‌کرد. روش دیگر، اجرای مراسم جن‌گیری بود. در قرون وسطا، کلیسا درمان‌هایی چون تبعید، شکنجه، یا حتی سوزاندن در آتش را توصیه می‌کرد.

با ظهور عصر روشنگری و اصالت یافتن انسان و ارزشمندی او در میان فلاسفه و مکاتب گوناگون، درمان‌هایی انسان‌دوستانه‌تری مانند حجامت، استفراغ اجباری، و پاک‌سازی جسم رواج یافت. با این حال، همچنان روش‌های خشن و غیرانسانی به کار می‌رفت. برای مثال، بیماران روانی را در بخش‌های پشتی بیمارستان‌ها با وضعیتی نامناسب نگهداری می‌کردند یا با کت‌های مهارکننده می‌بستند.

این اقدامات نادرست، جامعه‌ی علمی را به سمت مطالعه‌ای نوین و علمی در زمینه‌ی روان سوق داد. بقراط، پدر پزشکی نوین، از پیشگامان مطالعه‌ی روان بود و علت اختلالات روانی را عدم تعادل در چهار مایع تشکیل‌دهنده‌ی بدن می‌دانست. در قرن نوزدهم، با تأسیس انجمن روان‌پزشکی آمریکا، رویکردهای درمانی به سمت ارائه‌ی نظام طبقه‌بندی اختلالات پیش رفت. با ظهور روان‌کاوانی چون فروید و نظریه‌های شرطی‌سازی و شخصیت‌شناسی، عصر جدیدی از تحلیل علمی روان آغاز شد.

به‌تدریج، استفاده از داروها برای درمان مرسوم شد و مراکز تخصصی روان‌پزشکی و کلینیک‌ها راه‌اندازی شدند. امروزه روان‌پزشکان در کنار روان‌شناسان تلاش می‌کنند تا به دغدغه‌های بهداشت روان در جامعه پاسخ دهند. تمام کوشش روان‌درمانگران و پزشکان و متخصصان سلامت، ارتقاء سطح بهزیستی افراد است.
بهزیستی، به معنای کلی، یعنی افزایش کارآمدی فرد و دستیابی به نتایج بهتر در تمام حوزه‌های زندگی.

در این نوشتار، برخی از مهم‌ترین مسائل مربوط به سلامت روان، هم از منظر روان‌شناسی و هم از دیدگاه اسلام بررسی خواهد شد و در پایان، راهکارهایی برای داشتن روانی سالم و زندگی موفق و آرام ارائه می‌گردد.