کتاب جستارهایی در سبک زندگی جلد نخست

اصطلاح «سبک زندگی» را گویا نخست‌بار ماکس وبر به‌کار برد و آلفرد آدلر آن را در حوزهٔ روان‌شناسی مفهوم‌سازی کرد. کاربرد گستردهٔ این واژه بیانگر تلقی خاصی از زندگی و انسان است. زندگی در این کاربرد، برخلاف تصور جبر‌انگارانه و مکانیکی، هدفمند، کل‌نگرانه و نظام‌مند است.

اصطلاح سبک زندگی در دهه‌های اخیر اهمیت بیشتری یافته است. هرچند این اصطلاح ریشه در نظریه‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی دارد، بیشتر در پژوهش‌های تجربی توسعه یافته است و در رشته‌های گوناگون کارکرد یافته است. از اوایل دههٔ ۸۰ میلادی، سازمان بهداشت جهانی مفهوم سبک زندگی را به رسمیت شناخت. این سازمان «سبک زندگی» را الگوهایی از انتخاب‌های رفتاری از میان گزینه‌های گوناگون و برحسب شرایط اجتماعی و اقتصادی و سهولت تعریف کرد.

این مفهوم با مجموعهٔ قابل‌توجهی از مفاهیمی همچون فرهنگ، منزلت، رفتار، سلیقه و مد پیوندی گسست‌ناپذیر دارد و گسترهٔ آن، ابعاد فردی و اجتماعی زندگی آدمیان را دربر می‌گیرد. به باور برخی، سبک زندگی در دامان علوم انسانی غربی رشد کرده و بالنده شده است. فارغ از داوری در این باب، آنچه مهم است، دنبال‌کردن نحوهٔ پدیدآیی این مفهوم، پیشینهٔ آن، رهیافت‌های مختلف به سبک زندگی و مفاهیم همبسته با آن در علوم ناظر به این مبحث است. این مهم بدون مطالعهٔ آثار صاحب‌نظران و اندیشمندان این حوزه میسر نخواهد شد.

پژوهشکدهٔ سبک زندگی اسلامی برای پرکردن خلأ تولید اندیشه و علم در حوزهٔ مباحث سبک زندگی، از سال ۱۳۹۴ «پژوهشنامهٔ سبک زندگی» را منتشر کرد. این دوفصل‌نامه، جدیدترین یافته‌ها در حوزهٔ سبک زندگی اسلامی-ایرانی را در قالب مقالات علمی‌-پژوهشی بازتاب می‌دهد. هدف از انتشار این نشریه، ایجاد فرصت برای تبادل نظر و نقد مباحث مرتبط با سبک زندگی، ارتقای سطح پژوهش‌های بنیادی در علوم مرتبط با این حوزه و کیفیت آن، طرح مسائل جدید علمی و کمک به مسئله‌یابی و حل مسائل علمی و فنی دربارهٔ تنگناهای توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی کشور بود.

جلد نخست از این مجموعه، حاوی ۱۱ مقالهٔ منتخب از این پژوهشنامه است که با هدف معرفی مفاهیم بنیادی سبک زندگی تدوین شده است. در ادامه، مروری اجمالی بر این آثار خواهیم داشت:

۱. مدل روش‌شناختی مطالعهٔ سبک زندگی اسلامی؛ مجید کافی
استادیار و مدیر گروه جامعه‌شناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
هدف محوری در این جستار، دستیابی به مدلی برای نیل به نظریهٔ سبک زندگی اسلامی است. نویسنده درصدد است تا با استفاده از سه روش تفسیر موضوعی، تحلیل محتوا و مدل‌سازی، به مدلی ترکیبی برای نظریه‌پردازی در باب سبک زندگی اسلامی از قرآن دست یابد.

۲. سبک زندگی با رویکرد معنوی؛ سیدحسین شرف‌الدین
دانشیار گروه علوم اجتماعی، مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی
این نوشتار درصدد است تا جایگاه و نقش معنویت اصیل در سبک زندگی دینی (اسلامی) را با استناد به منابع دینی و معرفت دینی بازخوانی و تحلیل کند. روش مطالعه در بخش گردآوری داده‌ها، اسنادی و استنادی و در بخش تشریع یافته‌ها، توصیفی، تحلیلی و تفسیری است.

۳. ظرفیت‌شناسی روان‌شناسی برای سبک زندگی؛ مسعود آذربایجانی
دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
هدف نویسنده این است که ظرفیت‌ها، قابلیت‌ها و توانش‌های دانش روان‌شناسی را برای تحلیل و تبیین مباحث و مسائل سبک زندگی شناسایی و معرفی کند. از روش تحلیل محتوای کیفی متون و منابع اصلی و کلاسیک روان‌شناسی در این جستار استفاده شده است.

۴. روایت دیروزی شدن سبک زندگی (نقد کتاب تجربهٔ تجدد)؛ داود مهدوی‌زادگان
دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
این مقاله به مطالعهٔ انتقادی کتاب دکتر نعمت‌الله فاضلی با عنوان «تجربهٔ تجدد» اختصاص دارد. از منظر نویسنده، این اثر تجربهٔ تجدد سبک زندگی دیروز ایرانیان را روایت کرده است که با فرهنگ و اندیشهٔ کهن ایرانی بیگانه است.

۵. نسبت «سبک زندگی» و «معنای زندگی» در اندیشهٔ آلفرد آدلر؛ مهدی فدایی
استادیار گروه اخلاق و تربیت، دانشگاه باقرالعلوم
این مقاله با محوریت آراء آدلر حول دو مفهوم سبک زندگی و معنای زندگی سامان یافته است. روش پژوهش، توصیفی–تحلیلی است و بر اساس داده‌های برآمده از گردآوری کتابخانه‌ای به تحلیل مسئلهٔ اصلی پرداخته می‌شود.

۶. مبانی پانتئیستی سبک زندگی در معنویت‌گرایی جدید؛ احمد شاکرنژاد
استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
نویسنده در این مقاله کوشیده است با استفاده از پژوهش‌های موجود دربارهٔ عقاید معنویت‌گرایان جدید، دیدگاه متداول این افراد دربارهٔ خداوند و انسان را بر محور خداشناسی پانتئیستی تحلیل نماید و ضمن بیان ویژگی‌های خاص پانتئیسم در معنویت جدید، گمانه‌زنی‌هایی دربارهٔ تأثیرات آن بر سبک زندگی معنویت‌گرایان ارائه کند.

۷. گفتمان معرفت‌النفس و ریاضت در سبک زندگی اشراقی عرفانی؛ محمد بهشتی
استادیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
در این مقاله تلاش می‌شود تا پایه و اساس سبک زندگی اشراقی تبیین شود. نویسنده درصدد این است تا تار و پود، ماهیت و حقیقت خودشناسی و ریاضت را از نگاه شیخ اشراق، با استناد به آثار وی تبیین کند.

۸. بررسی مشروعیت سبک زندگی ریاضتی بر اساس قاعدهٔ لاضرر؛ مجید عطایی نظری و سیدحسن اسلامی
دکترای مدرسی معارف، دانشگاه قرآن و حدیث / استاد گروه دین‌پژوهی، دانشگاه ادیان و مذاهب
محور اصلی مقاله، آسیب‌های احتمالی سبک زندگی عرفانی است. نویسندگان کوشیده‌اند با روش توصیفی و تحلیلی، به طبقه‌بندی این آسیب‌ها و اصول و قواعد آن بپردازند.

۹. بنیان‌های نظری سبک زندگی در اندیشهٔ پیر بوردیو؛ عبدالرضا آتشین‌صدف و محمد خیری
دانشجوی دکترای فلسفهٔ علوم اجتماعی / استادیار گروه فلسفه، دانشگاه مفید
نویسندگان در این مقاله با تکیه بر آثار بوردیو و شارحان عمدهٔ اندیشه‌های وی، به شیوهٔ اسنادی و با رویکردی توصیفی و تحلیلی به تبیین مفاهیم و بنیان‌های نظری بوردیو در طرح نظریهٔ سبک زندگی پرداخته‌اند.

۱۰. جایگاه متن در تقریر سبک زندگی اسلامی؛ محمدحسن احمدی
استادیار گروه آموزشی قرآن و حدیث، دانشگاه تهران
نوع تقریر متن دینی و چگونگی ارتباط‌بخشی بین متن دینی و مسائل سبک زندگی، موضوع و سؤال اصلی این مقاله است. روش نویسنده برای رسیدن به پاسخ این سؤال، روش تحلیل انعکاسی متن است که متن دینی را به‌سان یک موضوع اجتماعی، از منظر انعکاس آن در محیط پیرامون بررسی می‌کند.

۱۱. ارائهٔ مدل ساختاری – تفسیری عوامل مؤثر بر سبک زندگی نشاط‌محور؛ محسن نیازی، زهرا صادقی آرانی و ندا خداکِرمیان گیلان
استاد و استادیار گروه علوم اجتماعی و مدیریت دانشگاه کاشان / دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات فرهنگی
این پژوهش با هدف شناسایی ابعاد و شاخص‌های اصلی مؤثر بر سبک زندگی نشاط‌محور و ارائهٔ مدل ساختاری–تفسیری آن انجام گرفته است. از نظر هدف، کاربردی و از نظر گردآوری داده‌ها، توصیفی از نوع پیمایشی بوده و ابزار گردآوری اطلاعات، پرسش‌نامه است.

در پایان، بر خود لازم می‌دانم مراتب سپاس‌گزاری صمیمانهٔ خود را از جناب آقای دکتر محمدتقی فعالی، رئیس محترم پژوهشکدهٔ سبک زندگی، بابت پشتیبانی معنوی و علمی از این پروژه اعلام دارم. از همکاران عزیز گروه سبک زندگی، به‌ویژه آقایان علی فرهنگی، حامد عبداللهی سفیدان، سیدعلی آقایی و سیداکبر موسوی نیز قدردانی و سپاس‌گزاری می‌کنم. امیدوارم که این اثر، گامی سودمند در مسیر غنابخشی به ادبیات علمی سبک زندگی باشد و مقبول طبع پژوهشگران و اندیشوران نکته‌سنج واقع شود.